De helden van onze tijd?

De Franse premier Jean-Marc Ayrault heeft zijn ministers verboden nog langer een smartphone te gebruiken. Reden is de recente onthulling van de afluisterpraktijken die de Amerikaanse geheime dienst NSA erop nahoudt. De dienst zou toegang hebben tot vrijwel al het smartphonedataverkeer.

De ware essentie van een land wordt weerspiegeld door het functioneren van zijn geheime dienst, zei de Britse spionageschrijver John Le Carré. De drang van de Amerikanen om al het wereldwijde dataverkeer te controleren kan niet los worden gezien van 9/11. Sinds die verschrikkelijke dag is Amerika in essentie een land dat wanhopig probeert een volgende binnenlandse terreuraanval een stap voor te zijn.

De bescherming van burgers kan niet afdoende gebeuren zonder concessies te doen aan de privacy van burgers, zo luidt daarbij het credo. Dat is lang - pakweg de eerste tien jaar na de aanslagen - als aanvaardbaar gezien, maar de laatste paar jaar lijkt er een kentering opgetreden. Er heerst nu een stemming van ongenuanceerde afkeer van geheime informatie. Assange, Snowden, Manning, ze worden door menigeen als de helden van onze tijd gezien.

Mark Bowden plaatst daar in The Atlantic terecht kanttekeningen bij. 'The most famous leakers in American history were motivated not by a general opposition to secrecy but by a desire to expose specific wrongdoing.' De huidige klokkenluiders is het er echter niet om te doen specifieke misstanden binnen een concrete casus aan het licht te brengen: 'These are young people at war with the concept of secrecy itself, which is just foolish.' Het grondt in een naïeve, jongensboekachtige kijk op wereldpolitiek: 'It proceeds from a Julian Assange-influenced, comic-book vision of the world where all governments are a part of an evil plot against humanity.'

De onredelijkheid is groot en wordt gevoed door angst, die altijd deels irrationeel is. Als vliegangst ter sprake komt is er altijd wel iemand in de buurt die zegt dat de kans dat je een auto-ongeluk krijgt veel groter is dan dat je vliegtuig uit de lucht valt. Die persoon vergeet dan dat het niet alleen gaat om de kans dat het gebeurt, maar zeker ook om wat de gevolgen zijn als het gebeurt. Er is een meer dan redelijke kans dat je een auto-ongeluk overleeft, terwijl een vliegtuigcrash praktisch altijd fataal is.

Ik heb soms de indruk dat er ook zoiets aan de hand is in de kwestie van de bescherming van burgers versus de privacy van burgers. De kans slachtoffer te worden van een terreuraanslag is misschien vele malen kleiner dan de kans dat een geheime dienst onder het mom van burgerbescherming privacygevoelige informatie van mij onderschept, maar als er aanslag plaatsvindt, bijvoorbeeld omdat de geheime diensten dit door privacywetten niet hebben kunnen voorkomen, dan ben ik de pineut als ik net op de verkeerde plek ben, terwijl het nog maar de vraag is hoe 'dodelijk' het is als de Amerikaanse geheime dienst werkendeweg mijn mailtjes kan lezen.

Het is vooral de schimmigheid rond wat er precies met de verzamelde privacygevoelige informatie gebeurt die de discussie vaak zo ongericht maakt. De overheden kunnen via hun geheime diensten bij onze privégegevens, maar wat doen ze er vervolgens mee als je een doorsnee burger bent? Wat me meer zorgen baart is dat het überhaupt technisch mogelijk is, dat er bijvoorbeeld 'backdoors' zijn ingebouwd om betalingsverkeer te kunnen screenen. Als in wezen bonafide overheden het kunnen, dan kwaadwillende individuen en cellen dus ook.

Ieder jaar krijgen we aan de vooravond van de zomervakantie het advies vooral niet ons paspoort te laten kopiëren aan de hotelbalie omdat dat gekopieer het risico op identiteitsfraude zou vergroten. Makkelijk gezegd, maar wat is het alternatief? Je wilt toch een slaapplek 's nachts en hebt bovendien vaak al vooraf betaald. Moet je dan maar op straat slapen en de financiële strop voor lief nemen omdat er een niet te berekenen kans bestaat dat er een boef in de buurt is die er met de kopie vandoor gaat, al is het de hotelier zelf?

Tegelijk zijn de mensen die het hardst protesteren tegen de NSA-praktijken tevens de mensen die er niet over peinzen hun Facebook op te zeggen. Alsof je klaagt dat er te weinig tegen inbrekers wordt gedaan maar intussen wel weigert een goed slot op je deur te laten maken. Zo'n Alexander Klöpping debiteert bij DWDD gemoedelijk dat Facebook en Twitter alleen gratis kunnen zijn omdat die bedrijven alles van de gebruiker weten en zelfs minuut na minuut kunnen tracken waar hij zich bevindt. Verontrustend, zou ik zeggen.

Maar vervolgens gaat het gesprek alleen over aantallen 'followers' en de noodzaak van een beursgang, en niet over die merkwaardige combinatie van enerzijds slaafse onderwerping aan sociale mediabedrijven die het niet zo nauw nemen met de privacy van gebruikers en anderzijds ongenuanceerde idolatrie van figuren die op een dubieuze manier juist de klok luiden tegen de schending van privacy.

Staatsgeheimen onthullen

Juni is nu al de maand van de onthulde staatsgeheimen. Vorige week lekte de voormalige CIA-employee Edward Snowden duizenden documenten van Amerikaanse geheime diensten naar de pers. En deze week bevestigde eerst Ruud Lubbers en later ook Dries van Agt dat er 22 kernwapens liggen opgeslagen in Volkel.

De FBI is inmiddels een onderzoek gestart naar Snowden, die zelf spoorloos is verdwenen. En het OM gaat de uitspraken van de twee oud-premiers tegen het licht houden. Of Lubbers nu ook is ondergedoken weet ik niet, Van Agt was in ieder geval niet uit het nieuws weg te slaan; in de Kamer kwam hij ook nog pleiten voor de Palestijnen. De Tour staat weer voor de deur hè, dan wordt-ie altijd onrustig, Andries.

Er is al op de ironie gewezen van het OM-onderzoek naar Lubbers en Van Agt. Politici spreken praktisch nooit de waarheid, draaien altijd om de hete brij heen, stellen de zaken altijd anders voor dan ze zijn en komen daar altijd mee weg; nu zijn er eindelijk eens twee die de waarheid spreken, worden ze meteen vervolgd... Dat van die kernwapens was een publiek geheim en er wordt dan ook wat meewarig gereageerd op de onthullingen die geen onthullingen zijn. Toch achten deskundigen de kans op een uiteindelijke strafeis reëel.

Snowdens snode daad ontvangt uiteenlopende reacties. Sommigen noemen hem een held, anderen een schurk. Volgens onderzoeksjournalist Brenno de Winter heeft Snowden terecht het onbeperkt en onder het mom van terrorismebestrijding verzamelen van privacygevoelige informatie door overheden naar het publieke debat gebracht. Volgens oud-Amerikacorrespondent Charles Groenhuijsen moet het doen en laten van geheime diensten - the name gives it away - juist uit de publieke ruimte blijven, omdat anders hun slagkracht vermindert.

In de Koude Oorlog was het paradoxale effect van de kernwapens dat ze ondanks hun apocalyptische kracht de wereldvrede bewaarden. De theorie van wederzijdse afschrikking heette dat. Een wereldmacht zou nooit als eerste een kernwapen lanceren, omdat dat een vergeldingsactie van de andere grootmachten zou uitlokken die de eigen totale ondergang zou betekenen.

De wederzijdse afschrikking kon niet zonder een zekere mate van 'lekken': de wereldmachten moesten wel van elkaar weten dat ze elk voor zich over kernwapens beschikten. Dat was dan 'publiek geheim': officieel weten we van niks, maar intussen. Het curieuze is nu dat velen door de huidige onthullingen over de praktijken van overheden ten behoeve van de staatsveiligheid wél geschokt zeggen te zijn. Alsof het géén publiek geheim is dat van iedereen een omvangrijk digitaal dossier bestaat, alsof privacy nog iets ongerepts is.

Maar bovenal heeft het lekken van Snowden geen afschrikkingseffect. Groenhuijsen, cynisch maar realistisch: 'Wat zou het fijn zijn als 's werelds grootste slechterikken [sic] op advies van Edward Snowden en Brenno de Winter nog vandaag hun eigen spionage-activiteiten zouden staken. Geinig briefje: "Beste Edward en Brenno, We hebben er nog eens goed over nagedacht en zijn tot inkeer gekomen: We hebben besloten alle privé-informatie van onze tegenstanders vandaag nog te vernietigen. Goed plan? Gelijk oversteken?"'

Het is een naar trekje van het internet-idealisme dat het de heilsleer verkondigt dat het digitale tijdperk ons onbeperkte mogelijkheden, ultieme vrijheid en volledige democratie zal opleveren. Totale democratie is echter ook een vorm van totalitaire dictatuur. Als ten slotte ook het domein van de geheime diensten ten prooi valt aan het dogma van de totale toegankelijkheid en beschikbaarheid van informatie voor iedereen en altijd, dan kunnen we de staatsveiligheid wel ten grave dragen. Ook kwaadwillenden kunnen immers profiteren van die mogelijkheden en vrijheden, en met grote, funeste gevolgen.

De grondgedachte onder de theorie van wederzijdse afschrikking was dat landen altijd voor hun voortbestaan zullen kiezen en niet voor zelfmoord, altijd het leven boven de dood. En daar wringt precies de schoen van vandaag. De Koude Oorlog is voorbij, de eenentwintigste eeuw is vooralsnog de eeuw van het terrorisme. Zelfmoordterroristen kiezen nu juist niet voor het leven boven de dood; de vernietiging van de vijand mag of moet zelfs gepaard gaan met de eigen dood. Het leven volgt in de dood.

Elke discussie over digitale dataverzameling en internetspionage gaat uiteindelijk over een uiteenlopende visie op primerende grondrechten. De een is van mening dat de overheid alles van hem mag weten zolang het hem tegen terroristen beschermt - 'Ik heb niets te verbergen' -, de ander vindt dat de overheid niets van hem mag weten wat zijn privacy aantast. Groenhuijsen: 'De Winter praat (ik denk de verheven toon er even bij) over het aantasten van "de grondrechten van gewone, onschuldige mensen". Daar ben ik ook tegen. Bijvoorbeeld als die burgers slachtoffer zijn van terreuraanslagen.'

Zo is het in laatste instantie een filosofische discussie. Terrorisme is het absolute kwaad, is de dood. Wie gedood is, heeft weinig meer aan verheven idealen als privacy en democratie, die waarden hebben alleen betekenis in het leven. Tegelijk werpt de vraag zich op waar het blinde in leven blijven ten koste gaat van een leefbare existentie: als we onze vrijheid, onze individualiteit, onze identiteit moeten afstaan om überhaupt in leven te kunnen blijven, is dat leven dan nog wel leefbaar, of is het al een dood-zijn in het leven?

Over balken en ogen. Het geval Inez Weski

Van de 13 voorspellingen voor 2012 luidde de derde:

'Als in maart - of welke maand dan ook - het OM foto's verspreidt om boeven te vangen zal Inez Weski bij Pauw & Witteman komen vertellen dat de privacy van burgers in het geding is.'

Nu bevatte die post natuurlijk allemaal predicties waar ik me nauwelijks een buil aan zou kunnen vallen, maar deze was helemaal een inkoppertje.

Mevrouw Inez Weski is deskundige op het gebied van de privacy van misdadigers. Als er ergens een gruwelijke misdaad is gepleegd en de gezochte verdachten verschijnen met hun tronie in beeld, dan hoeven de redacties maar op mevrouw Weski haar staart te trappen en ze steekt haar riedel af dat het een grof schandaal is.

Voor elk onderwerp hebben de praatprogramma's wel zo'n deskundige die precies komt vertellen wat men van ze verwacht.

Het is wat met die deskundigen tegenwoordig.

Vroeger was het heel simpel: als er ergens een vliegtuig uit de lucht was gedonderd, dan schoof Benno Baksteen aan om tekst en uitleg te geven. Dat was een helder systeem: vliegtuigje down, Benno gebeld, Benno liet zich informeren, Benno vertelde de kijker hoe het zat. Prima, prima.

Nu wordt een 12-jarig jochie opgetrommeld als er opschudding in de natuurkunde is, komt Maarten van Rossem wekelijks zijn belegen toneelstukje opvoeren en wordt elke discussie over Griekenland zinledig omdat hysterica Ingeborg Beugel een uur lang door iedereen heen zit te krijsen.

Daarnaast schuiven er te pas en te onpas academische deskundigen aan uit allerlei dubieuze wetenschapsgebieden om vrijuit te speculeren.

Als we willen weten wat een moordenaar - Joran van der Sloot, Tristan van der Vlis, Geert Wilders - heeft bewogen dan komt psychologe Corine de Ruiter het ons vertellen. Als de crisis ons weer eens naar de totale ondergang dreigt te voeren, dan komt econoom Arnoud Boot ons uitleggen hoe we dat kunnen voorkomen.

De deskundigen zijn niet bepaald gespeend van camerageilheid. Ik vergeet nooit hoe Boot ooit zijn economisch commentaar kwam geven terwijl hij zijn stem kwijt was. Zo schor als een kraai, totaal onverstaanbaar, maar simpelweg een keer zijn beurt voorbij laten gaan was blijkbaar niet in Boots hoofd opgekomen.

En mevrouw De Ruiter is een volgelinge van Hater des Vaderlands Ramsey Nasr. Nederland is vol, vindt Corine (derde comment onder het essay). Er zijn namelijk te veel Nederlanders. Aldus deze verfrissende invulling van de vol-is-vol-gedachte. Die Nederlanders hebben geen normen, schreef Ramsey. En Corientje was het met hem eens: 'De meeste Nederlanders lijken te denken dat hun land eigenlijk heel belangrijk en geweldig is.' Corientje wilde namelijk 's avonds in de trein nog wat werken. Maar ach en wee, dat ging dus niet door, want twee bejaarden waren aan het praten. Fijne psychologische redenering van onze huispsychologe. Als je als 65-plusser dus iets tegen je vrouw zegt in een stiltecoupé, dan ben je niet een 65-plusser die iets tegen zijn vrouw zegt waar dat eigenlijk niet mag, maar dan vind je je land 'eigenlijk heel belangrijk en geweldig'. Misschien een idee om eens wat minder in allerlei praatprogramma's te verschijnen zodat je gewoon op je werk kunt werken, Corien?

Ik vraag me overigens af hoe zulke klagers op hun werk kunnen functioneren. Die moeten ze dan tussen 9 en 5 helemaal alleen in een geluiddicht kamertje wegstoppen.

Maar terug naar onze privacydeskundige. Want er is altijd baas boven baas.

Wie is Inez Weski?

Inez Weski is strafpleiter. Bovendien ziet Inez Weski er een beetje gek uit. Gotisch of zo.

Je denkt elke keer dat er een bandlid van Slipknot bij Jeroen en Paul aan tafel zit, maar dan is het toch weer Inez Weski.

EenVandaag had Inez Weski in de uitzending over de roofmoord op de Haagse juwelier Ruud Stratmann. Justitie had foto's van de verdachten verspreid.

Terwijl de kist met het lichaam van Stratmann werd weggedragen klaagde Weski dat de privacy van de daders hiermee geschonden was:

'Daar kan later bij de rechter een beroep op worden gedaan. Je kan bijvoorbeeld aangeven: "ja maar ik ben al veroordeeld, ik ben al gestraft, in de verre toekomst zullen nog mijn kleinkinderen mogen meegenieten van deze episode uit mijn leven", dat kan meegewogen worden, dat wordt ook meestal meegewogen door de rechter.'

We zagen die redenering al in de Robert M.-zaak. Die was ook veelvuldig in de media geweest en verdiende daarom volgens zijn advocaten zelfs vrijwel volledige vrijspraak.

Het gaat weer eens om botsende rechten. Het recht op leven, en het recht op privacy. Maar wel de privacy van iemand die een ander dat leven heeft ontnomen. Iemand die serieus ter discussie stelt dat het eerste recht zwaarder weegt dan het tweede heeft het contact met de maatschappij verloren.

Zoals de officier van justitie in EenVandaag zei: 'Hoeveel recht op privacy heb je nog als je zo'n feit pleegt? Als je jezelf zo letterlijk in de kijker speelt, dan moet je niet gek opkijken als je daadwerkelijk in de kijker komt te staan.'

Maar als justitie je foto dan in de media gooit en je daardoor snel in de kraag weet te grijpen, dan heb je juist een kortere straf verdiend, als het aan de Weski's van deze wereld ligt tenminste.

Wat is dat toch met die strafpleiters en hun wereldvreemde redeneringen? Is het ijdelheid? Is het typisch voor een beroepsgroep die scoren hoog in het vaandel heeft, waar alles om prestige draait? Of is het de ivoren toren? Dat laatste lijkt me sterk, strafpleiter is immers voor een belangrijk deel een televisieberoep geworden. Spong, Moszkowicz, Plasman, Knoops, Anker 1, Anker 2, Weski, allen zijn bekende Nederlanders. 

Weski spreekt zichzelf daardoor op een merkwaardige manier tegen. Dat justitie foto's van verdachten toont, is geen nieuws en allesbehalve een uitzondering. Op depolitiezoekt.nl worden dagelijks honderden gezochte verdachten met hun tronie vol in beeld getoond. Het gaat er haar dus blijkbaar om dat die foto's in de massamedia worden vertoond, in kranten, op de journaals, bij de actualiteitenprogramma's. 'Daarmee begint justitie al aan de strafzaak voor die feitelijk begonnen is,' zegt Weski. Maar waar klaagt Weski daarover? Niet bij de rechter zelf - ze is niet eens de advocaat van de verdachten, dat is contrahegemoniseerder Faizel Enait - maar in diezelfde media! Ze doet net zo hard mee aan datgene wat ze zegt te laken. Dat is toch op zijn minst curieus te noemen.

Inez Weski ijvert tegen de functionele verdwijdering van het zwarte balkje voor de ogen van verdachten. Dat mag. Ik begrijp er niets van, maar goed. Maar dat ze daarbij het balkje in haar eigen zwartomrande ogen niet ziet is misschien wel veel erger.