Het weerwerk dat Abou Jahjah bij Pauw niet kreeg

I

De Vlaams-Libanese activist Dyab Abou Jahjah mocht gisteravond aanschuiven bij Jeroen Pauw. Aanleiding was de bijeenkomst ten burele van De Bezige Bij eerder die dag, waarbij auteurs van de uitgeverij met elkaar in gesprek gingen over de ophefmakende contractering van Abou Jahjah. Een achttal auteurs, onder wie Marcel Möring, Jolande Withuis, Leon de Winter en Jessica Durlacher, had te kennen gegeven het geen prettig idee te vinden om onder één dak uitgegeven te worden met deze twijfelachtige provocateur die altijd een zweem van antisemitisme om zich heen heeft hangen. De Bezige Bij is voortgekomen uit het verzet tijdens de Duitse Bezetting.

   Het gesprek, geïnitieerd en ingeleid door Paul Scheffer, was open en constructief, aldus Durlacher in NRC next: 'Ik ben niet van mening veranderd, maar het is fijn om te merken dat er begrip is voor elkaars gedachten. We hebben gediscussieerd over de vraag wie je wel uitgeeft en wie niet, en of schrijvers daar iets mee te maken hebben.' Vlaamse krantensites kopten dat Jahjahs Pleidooi voor radicalisering 'dan toch' gepubliceerd zou gaan worden, maar een eventueel publicatieverbod is nooit aan de orde geweest. Allard Schröder, voorzitter van de Schrijversvereniging: 'Er is nooit discussie geweest over de vraag of het boek er zou komen. Daar gaat de Schrijversvereniging niet over.'

   'De Bezige Bij blijft een verzetsuitgeverij en wijkt niet voor druk,' twitterde Abou Jahjah niettemin triomfantelijk. Bij Pauw kreeg hij geen opponent tegenover zich, en hij mocht dan ook vrijuit oreren zonder serieus weerwerk te ondervinden. Jeroen Pauw probeerde het wel, maar hij was slecht voorbereid en liet vele kansen liggen om Jahjah stevig aan de tand te voelen over zijn dubieuze handel en wandel in verleden en heden en zijn schimmige gedachtekronkels, terwijl er op bijna alles wat hij te berde bracht wel wat af te dingen was.

II

Pauw begon met het tonen van een aantal geruchtmakende uitingen van Jahjah op de sociale media. Toen de Antwerpse burgemeester De Wever na de aanslag op het Joods Museum in Brussel de beveiliging van Joodse instellingen intensiveerde, twitterde Abou Jahjah (2 juni 2014): 'Waar was je leger toen Hans van Temsche Allochtonen en kinderen in klare daglicht [sic] in Antwerpen neerknalde? #zionisten_pijper'. De 18-jarige student Van Themsche schoot in 2006 op straat vanuit een xenofoob motief een vrouw en een kind dood.

   Jahjah had geen spijt van de tweet, zei hij, alleen van de hashtag. We moesten hem ook niet beoordelen op zo'n in een opwelling geplaatste tweet, bezwoer hij, maar op zijn boeken en zijn columns in De Standaard. Nu is het waar dat er veel ongefilterde bagger op de sociale media verschijnt, maar soms heeft dat ook voordelen: socialemediaberichten bieden een inkijkje in hoe mensen werkelijk denken. Op zijn column kan Jahjah de hele week broeden, er zit nog een redacteur tussen en een goede eindredacteur, opdat het allemaal zo omzichtig mogelijk en binnen de lijntjes geformuleerd in de krant verschijnt. Zo'n hashtag toont de ware aard van de man.

   Maar de tweet zelf is ook dubieus, en dan heb ik het nog niet eens over het feit dat 'zionistenpijper' De Wever pas in 2011 burgemeester van Antwerpen werd en met die verschrikkelijke gebeurtenis in 2006 niets van doen had - hij zat toen zelfs nog niet in de gemeenteraad. Jahjah vond al dat beveiligen van Joodse instellingen maar overtrokken want er was 'geen concrete dreiging' in Antwerpen. En dat terwijl het antisemitisme onder moslims een groot probleem is en zelfs ook weer salonfähig dreigt te worden onder (linkse) intellectuelen. We leven anno 2016 met het schandaal dat Joodse scholen en andere instellingen niet meer zonder permanente beveiliging kunnen.

   Het is op dit punt wel aardig om Paul Groots onvolprezen imitatie van Abou Jahjah in Kopspijkers (25 oktober 2003) in herinnering te roepen, waarin hij de arrestatie van vijf moslims die een aanslag in voorbereiding hadden als volgt veroordeelde: 'De AIVD had überhaupt geen idee wat ze van plan waren. Ik zeg: laat ons eerst eens afwachten of ze echt een aanslag plegen en dan kunnen we alsnog ingrijpen.' Niet ongeestig, maar merk op dat de echte Abou Jahjah gisteren een vergelijkbare redenering toepaste, maar dan niet bedoeld als satire. De karikatuur is hier werkelijkheid geworden.

   Vervolgens liet Jeroen Pauw een Facebookreactie zien uit 2015, waarin Abou Jahjah tekeerging tegen een Joodse vrouw, een nazaat van een Holocaustoverlevende. Ze pleitte voor meer samenwerking tussen Israëliërs en Palestijnen in Gaza, zoals op de Westelijke Jordaanoever gebeurt. Jahjah had evenwel geen boodschap aan die hele Holocaust ('I have nothing to do with it and I don't care about it'), Palestina zou moeten worden veroverd op de Joden en voor mevrouw had hij nog een boodschap: 'I have onlu one phrase for all the zionist invaders in Palestine: La valise ou le cercueil.'

   De koffer of de doodskist. Morbide en misselijkmakend. Jahjah had hier echter een effectief weerwoord klaar: dit had hij helemaal nooit geschreven! Het was een vervalsing door het Vlaams Blok, al daterend van 2009, en vorig jaar weer opgediept om hem te belasteren (VB-voorman Van Grieken deed toen aangifte). Dat had Pauw toch moeten weten als zijn redactie een beetje research had gedaan. Terechte kritiek en beschamend voor de redactie, maar het lijkt misschien toch niet de gehele waarheid als we inderdaad een beetje research doen. Het klopt dat de reactie veel ouder is dan gesuggereerd werd, maar in dit bericht van Knack wordt, met verwijzing naar een artikel in De Standaard, de authenticiteit van de tekst zélf wel bevestigd, namelijk door het slachtoffer:

   'Ook de Joodse vrouw die op Facebook door Jahjah werd aangesproken, reageert volgens De Standaard verrast. Net als Jahjah beweert ze, dat de berichten uit 2009 dateren. Alleen spreekt de vrouw niet over een vervalsing. "Ik ben toen zodanig bedreigd geweest door nog andere Facebookgebruikers, die zijn mening deelden, dat ik er liever niet meer mee geconfronteerd word", vertelde ze de krant.' Hoe een en ander zich nu werkelijk heeft afgespeeld kan ik verder niet beoordelen, maar Pauw had toch op zijn minst zijn gast even moeten confronteren met deze correctie op zijn verweer dat het allemaal gephotoshopt was.

   Volgde wat gepalaver over cartoons. Abou Jahjah vond cartoons niet kunnen als er stereotypen in verbeeld werden, wat toch een raar criterium is voor een cartoon, een genre dat immers drijft op de karikaturale uitvergroting van een typisch kenmerk van iemand of iets. Een cartoon hierom veroordelen is hetzelfde als een sprookje veroordelen omdat er stereotiepe personages in voorkomen.

   Hierna stuurde Jahjah het gesprek naar de ophef over zijn boekencontract. Hij kwam met het van Peter Vandermeersch nagebauwde bezwaar op de proppen dat dezelfde mensen die 'Charlie' waren hem nu monddood willen maken. Een ridicule aantijging, want zoals al door menigeen en menigmaal opgemerkt is er nooit voor het tegenhouden van de publicatie van zijn boek geijverd. Ik schreef het eerder al: de ongeruste auteurs 'overwegen alleen over te stappen naar een andere uitgever omdat ze niet met dit heerschap in één fonds willen worden uitgegeven. Ze zeggen dus eigenlijk: we gunnen Abou Jahjah zijn vrijheid van meningsuiting, maar dan nemen wij de vrijheid om ons heil ergens anders te zoeken.'

   Aan het slot kreeg Jahjah de ruimte om enkele van zijn standpunten over het voetlicht te brengen, en toen brandde hij pas echt los. Hij was zeker geen antisemiet, dat waren 'grove leugens'. Hij was tegen het beleid van de staat Israël: hij was een 'antizionist'. We moeten ons in ernst afvragen waarom figuren als Jahjah niet eenvoudigweg stellen dat ze anti-Israël zijn, maar hiervoor de troebele term 'antizionist' gebruiken.

   Volgens de Franse socioloog en antisemitismekenner Michel Wieviorka zijn er drie soorten antizionisme. Oorspronkelijk betekende antizionist dat je een tegenstander was van het project - een idee van Theodor Herzl - om een Joodse staat te stichten, het zionisme. Tegenwoordig betekent antizionist dat je tegen het karakter van de staat Israël bent of, in een geradicaliseerde vorm, dat je die staat überhaupt niet erkent. De eerste categorie is legitiem, de tweede is gevaarlijk. En de tweede categorie is precies het soort antizionist dat Abou Jahjah is.

   Hij zei het letterlijk met zoveel woorden bij Pauw: 'Ik erken niet de staat Israël, ik erken dat niet als een legitieme staat, natuurlijk niet.' Wanneer iemand zich 'antizionist' noemt en daarbij de staat Israël niet slechts bekritiseert maar haar het bestaansrecht ontzegt, dan moeten alle alarmbellen afgaan. Wieviorka: 'Sinds de jaren tachtig is de kritiek op Israël steeds heftiger geworden en vaak neemt die een wending die onmiskenbaar antisemitisch is. Die kritiek hult zich meer en meer in het kleed van "antizionisme" en betwist zelfs het bestaansrecht van een staat die toch erkend is door de Verenigde Naties.' 

   Even later ging het over de door Israël bezette cq. betwiste Palestijnse gebieden. Jeroen Pauw dacht dat ze betwist waren, Abou Jahjah wist zeker dat ze bezet zijn, want dat is erkend door de Verenigde Naties. De staat Israël wordt al sinds 1947 erkend door de VN, maar in het geval van Israël is die erkenning blijkbaar dan weer geen criterium voor Jahjah.

III

Vlaamse schrijvers als Hertmans, Mortier en Van Reybrouck betogen dat wij in Nederland bij het horen van de naam Abou Jahjah nog te veel aan de Abou Jahjah van 10-15 jaar geleden denken. De Abou Jahjah van de Arabisch-Europese Liga die in 2002 milities organiseerde om de Antwerpse politie hinderlijk te volgen, die een kwalijke rol speelde bij de onlusten in Borgerhout, die toegaf dat hij 'een gevoel van victorie' ervoer toen vliegtuigen zich in de Twin Towers boorden, die Belgen en Nederlanders die worstelen met de multiculturele samenleving toebeet dat ze dan maar moesten emigreren.

   De huidige Abou Jahjah zou veel gematigder zijn, blijkens zijn Standaard-columns, maar die krijgen wij hier nooit onder ogen. Dat kan zo zijn, maar wij hebben Abou Jahjah dan weer wel, nog niet zo lang geleden, met eigen ogen in actie gezien bij een pro-Palestinademonstratie in Amsterdam in het kielzog van 'rapper' Appa, die Esther Voet van het CIDI 'Esther Stinkvoet' noemde: 'Je bent een smerig mens!' 'Het is klaar met de zionistische honden!' brulde de mollige haatzaaier. Jahjah distantieerde zich niet van Appa, integendeel: 'Ik ben trots om op hetzelfde podium te staan als Appa, hij heeft alles al gezegd.' 

   Abou Jahjah heeft zich gespecialiseerd in het zoete broodjes bakken, maar de onwelriekende keutels die hij tussendoor legt en later ijlings weer intrekt, laten zien dat hij niet ten onrechte nog altijd in een kwade reuk staat. We wachten de verschijning van zijn Pleidooi voor radicalisering rustig af, maar het is niet zo raar dat velen die vermeende matiging in standpunten alvast met een gezonde dosis scepsis bezien. Immers, wanneer matiging in werkelijkheid verhulling en maskering blijkt, is extra waakzaamheid een plicht.

Pauw en De (On)genode Extremistische Gast

Drie keer had Jeroen Pauw de voorbije weken een dubieus sujet te gast. Eerst was daar Youness Ouaali, officieel de woordvoerder van een humanitaire hulporganisatie maar toch vooral in het nieuws als geflipte moslimradicaal. Een paar dagen later zat Edwin Utrecht, een van de gezichten van Pegida, aan tafel te glunderen in zijn Stone Island-trui. En gisteren mocht zelfs Constant Kusters, sinds mensenheugenis voorman van de extreemrechtse NVU, aanschuiven.

    Waarom opeens die stortvloed aan extremisten op de late avond? Was wéér Peter R. de Vries om budgettaire redenen niet haalbaar? Deze marginalen waren natuurlijk dolblij dat ze een keer hun zegje mochten komen doen en deden het pro deo...

    Zonder gekheid, waarom? Ter verdediging van Pauw: drie keer was er een concrete aanleiding. Ouaali had op Facebook een oproep geplaatst om Israëlische toeristen 'total loss te slaan', als wraakactie voor weer een succesvol geëlimineerde Palestijnse messentrekker. Utrecht had in Utrecht gesproken op de anti-islamdemonstratie die uit de hand was gelopen door een confrontatie met extreemlinks gespuis. En Kusters kwam commentaar geven op het bericht dat leden van zijn NVU door het hele land inspraakavonden over vluchtelingenopvang afreizen, als een soort rondtrekkend circus-Kusters.

    De discussie laaide op of zulke figuren wel een podium moeten krijgen. Sywert van Lienden, hier in het verleden vaak op de korrel genomen maar inmiddels iemand die vaak verstandige dingen zegt, ageerde bijvoorbeeld fel. Over Ouaali: 'Primetime antisemitisme op televisie bij Pauw. Het wordt steeds gekker, deze tijd.' Over Utrecht: 'Pauw doet het nog eens dunnetjes over. Weer een extremist krijgt vol het podium en een zachte behandeling. Het normaliseren gaat door.' En over Kusters: 'En vanavond bij Pauw een nieuwe aflevering met neonazi Kusters. Na antisemiet en gewelddadige oproerkraaier een nieuw hoofdstuk. Gekte.'

    Ook Theodor Holman riep in zijn Parool-column op om idioten te weren uit de media: 'Je moet helemaal niet met zulke mensen converseren! Je moet ze zeker niet de illusie geven dat ze een podium kunnen krijgen. [...] Daarom moet Jeroen Pauw in zijn programma ook geen antisemitische schurk aan het woord laten die op Facebook schreef dat er op Israëlische toeristen eens flink moest worden losgegaan. Het in beeld brengen van zo'n schoft geeft hem status, misplaatste aandacht, een podium waarop hij niet thuishoort.'

    Begrijpelijke reacties, maar het is de vraag of het uiteindelijk verstandig is om zulke mensen dood te zwijgen. Ik denk dat dit ook averechts kan werken. In de eerste plaats moet je ze zeker niet gaan verbieden hun gedachtegoed over het voetlicht te brengen. Laat ze maar begaan, dan weten wij tenminste welke gekken er zoal rondlopen, hoe hun denkbeelden eruit zien en uit welke onvoorziene hoeken het eventuele gevaar voor de samenleving komt. Ze mogen vooral niet de kans krijgen vanuit hun isolement een underdogpositie te cultiveren waar ze sterker van worden.

    Alles wat je aandacht geeft groeit, zo wil het adagium. Maar wat je negeert kan eveneens de kans krijgen te woekeren, uit te zaaien, en dan buiten het zicht voor rotting en bederf zorgen.

    Er is natuurlijk wel een verschil, en daar spitst de discussie zich ook op toe, tussen aandacht schenken aan iemand en hem of haar een podium bieden. De meeste mensen zullen zeggen: besteed voor mijn part aandacht aan idioten, maar laat ze vooral niet zelf hun zaak bepleiten. Ik denk dat het woord 'podium' hier evenwel voor verwarring zorgt. Het wekt de indruk van een eenzijdig optreden zonder weerwerk, een monoloog vanaf de bühne. Terwijl er in een programma als Pauw eerder sprake is van een kritische bevraging, althans idealiter. Het is de taak van de interviewer, van de gastheer, om geïnviteerde extremisten het vuur na aan de schenen te leggen, hen de duimschroeven aan te draaien. Ze mogen niet vrijuit komen oreren, ze moeten zich in wezen komen verantwoorden voor wie ze zijn en voor wat ze zeggen en doen.

    Daar ging het deze keer mis. Pauw leek vooral nieuwsgierig, verbaasd, onverschillig zelfs. Hij legde de drie geen strobreed in de weg. Ik geloof niet dat er a priori iets tegen het uitnodigen van extremisten is. Laat ze maar in de openbaarheid hun onkunde, hun domheid, hun verdorvenheid aantonen. Laat ze voor het oog van de natie door de mand vallen, ontmaskerd worden. In het beste geval lopen ze weg, zoals ooit Mohammed Faizel Enait. Toen, op dat moment, glorieerde Jeroen Pauw. Nu was hij echter geen schim van die scherpe ondervrager van toen, Van Lienden sprak terecht van 'een zachte behandeling'. En dan gaat dat late night discussieprogramma inderdaad opeens gevaarlijk veel lijken op een voor iedere dwaas toegankelijke open mic night.

Peter R. de Vries komt pas om twee uur 's nachts thuis

'Tjezis, Pauw betaalt Peter R' twitterde Wouke van Scherrenburg dinsdagavond laat. Hero Brinkman, rechercheur en politieke Heintje Davids, had zojuist aan Peter R. de Vries gevraagd of de misdaadverslaggever zich liet betalen door de publieke omroep voor zijn oneindige stroom optredens in velerlei talkshows.

    De Vries was duidelijk gedesoriënteerd en keek hulpzoekend naar Pauw: 'Moet ik hier antwoord op geven?' En toen Brinkman aanhield: 'Doet dat er wat toe?', daarmee de vraag impliciet met 'ja' beantwoordend.

    Overigens was dit niet echt meer een nieuwtje, in augustus had Jan Roos immers al ontdekt dat De Vries gemiddeld 2500 euro per optreden vangt. Wouke van Scherrenburg wist het echter nog niet, en blijkens de reacties velen met haar.

    Groot was dan ook de verbazing, verbijstering en verbittering toen De Vries de volgende avond doodleuk wéér in Pauw achter een glas doodgeslagen bier - Radler volgens Brinkman ('Heb je citroen in je bier of zo!?) - bleek te zitten. Hij mocht alvast een paar woorden zeggen over de kritiek van Van Basten op Cruijff. Weer een paar honderd euro verdiend.

    Al snel bleek het om een opzetje te gaan van het programma, ingegeven door de ontstane ophef. De Vries verdedigde zich met het argument dat hij freelancer was en ingehuurd werd vanwege zijn deskundigheid, wat door Pauw nog eens werd onderstreept. Luttele seconden later plaatste de redactie van Pauw het fragment al op twitter, waarna er geen twijfel meer over kon bestaan dat het allemaal voorgekookt was.

    'Ik kom om twee uur 's nachts pas thuis', voerde De Vries ook nog aan. Tja, zo ken ik er ook nog wel een, Pauw begint ook pas om elf uur 's avonds!

  Niet dat De Vries vorstelijk betaald wil worden voor die paar minuten is het schokkendst - anno 2015 kijk je er niet meer van op dat op alle niveaus schaamteloos naar publiek geld wordt gegraaid -, maar dat programma's als Pauw en ook De wereld draait door dan niet zeggen: Hé De Vries, wie denk je wel niet dat je bent, voor jou drie anderen.

    De kwestie is dat figuren als Peter R. de Vries negen van de tien keer helemaal niet aanschuiven om vanuit hun expertisegebied de actualiteit van weldoordachte duiding te voorzien, maar om betweterige meningen te debiteren over duizend en een onderwerpen.

    Even een zijpad: in 2005 wilde De Vries de politiek in. Maar niet om idealen te verwezenlijken. Zijn PRDV (Wikipedia: 'De afgekorte partijnaam komt overeen met de initialen van De Vries, wat De Vries afdeed als louter toeval') moest in een opiniepeiling door 41% als een aanwinst voor de politiek worden beschouwd, anders begon hij er niet aan. Populisme to the next level. Een ruime minderheid beoordeelde de PRDV niet als een aanwinst en De Vries begon er niet aan. Sindsdien voert hij een even verbeten als rancuneuze mediacampagne tegen die andere populist, Wilders.

    Keer op keer refereert De Vries aan de 'kopvoddentaks', een idioot idee dat werkelijk niemand géén idioot idee vindt, maar hij roert het steeds weer aan op een toon of hij de oplossing van een lang onopgehelderd gebleven misdaad releveert.

    Maar dat laatste, op onthullende wijze misdaden verslaan, dat waar we hem ooit zo om konden bewonderen ondanks zijn lachwekkende ijdelheid en torenhoge arrogantie, en tevens dat wat hij nu opvoert als de 'deskundigheid' waar hij zo royaal voor beloond wenst te worden, dat schiet er behoorlijk bij in.

    De bizarre kwestie rond de de foto van Volkert van der Graaf in De Telegraaf kwam namelijk ook ter sprake dinsdag. In een heimelijk gefilmd gesprek had de moordenaar van Pim Fortuyn verklaard dat de foto in scène was gezet, terwijl hij een mediaverbod had als voorwaarde voor zijn vervroegde vrijlating. De Vries was als enige niet verbaasd, want hij wist het allang. Gehoord van Holleeder. Die het weer van de fotograaf had, die ooit zijn lijfwacht was.

    Die mededeling sneeuwde al snel onder toen Brinkman zijn toorn liet nederdalen op De Vries, maar het was toch een tamelijk schokkende mededeling. De Vries wist ervan, maar hij hield al die tijd zijn mond. Vroeger had hij zo'n scoop niet laten liggen, had het meteen een thema-aflevering van Peter R. de Vries, misdaadverslaggever opgeleverd. Dat programma bestaat niet meer, maar De Vries is bepaald niet minder vaak met zijn smoel op tv. Maar hij deed er niets mee.

    Zeker te druk met factuurtjes schrijven.
    'Ik ben tegenwoordig een ZZP'er', zei De Vries nog. Inderdaad: Zuur & Zakkenvullend Pauwmeubilair.

Herleving van NSB-geluiden

Quinsy Gario mocht weer eens aanschuiven bij Jeroen Pauw. Het werd een treurige vertoning.

  Zijn gevecht tegen windmolens begint steeds schrikbarender vormen aan te nemen. Gario is er heilig van overtuigd dat Nederland een door en door racistisch land is en ook met de dag racistischer wordt. Alle blanken kijken neer op zwarten, iedereen die beweert dat het anders is is daarmee automatisch een racist, iedere toenaderingspoging is neokoloniale bemoeizucht. Zwartwitdenken van de vuigste soort.

   Op Twitter worden doodsbedreigingen geuit aan het adres van de antizwartepietactivist. Dat is heel erg en moet waar mogelijk hard worden aangepakt. Maar het is natuurlijk ook koren op zijn molen: zie je wel, kan hij zeggen, het racisme tiert welig.

   Ik geloof er niks van. Racisme is niet per se toegenomen, het is alleen veel zichtbaarder geworden. Voorheen slingerden xenofoben hun verderfelijke uitingen naar de tv of bralden ze aan de toog over buitenlanders.

   Tegenwoordig zit iedereen echter de hele dag naar z'n mobiele apparaatje te turen en worden alle primitieve oprispingen onmiddellijk het wereldwijde web op geslingerd. Dat is geen toename van racisme maar in de eerste plaats van technologie. En dat noemen we dan vooruitgang.

   Ronduit schrijnend was Gario's totale gebrek aan gevoel voor proporties, voor ironie. Maatschappelijk debat over gevoelige thema's kan niet plaatsvinden onder constante hoge druk, af en toe stoom afblazen is nodig om te voorkomen dat de boel explodeert, om even uit je tunneltje te kunnen kruipen. Gevoel voor humor en ironie, relativeringsvermogen en zelfspot zijn daarbij cruciaal.

    Gario mist ze ten enenmale.

   Die onwil of dat onvermogen om overdrachtelijke uitingen te onderscheiden van onverbloemde invectieven is een terugkerend probleem in zulke debatten, Pauw heeft er aan zijn tafel al meermaals mee te maken gehad.

   De advocaat en handenweigeraar Faizel Enait die in 'We worden bedreigd!', een sketch uit Daar Vliegende Panters waarin angst voor vreemdelingen op de hak wordt genomen, 'een Mein Kampf-sfeer' zei te ontwaren.
   Het 'Landelijk Platform Slavernijverleden' dat zogenaamde uitspraken van Annemarie Jorritsma die op de satirische nepnieuwssite De Speld stonden voor werkelijk gedane uitspraken van de burgemeester aanzag.

   Mo(nique) Samuel die op een onschuldig grapje van Robert ten Brink over haar genderverwarring reageerde alsof de presentator haar zojuist de engst mogelijke verwensing naar het gekortwiekte hoofd had geslingerd.

   En nu weer Quinsy Gario, die de door Martine Bijl ironisch uitgesproken zinsnede 'Vandaag is het eigen taart eerst' uit Heel Holland Bakt 'aanhaken bij de herleving van NSB-geluiden' noemde, zonder ironie van zijn kant welteverstaan. Dezelfde Gario die even daarvoor nog had gepleit voor meer historisch besef ten opzichte van het slavernijverleden, maar als oorzaak voor het gebrek daaraan de Jodenvervolging had genoemd...

   Als Pauw daadwerkelijk een serieuze discussie over een op zich belangrijk thema als racisme wil entameren, moet hij ophouden nog langer een schertsfiguur als Gario uit te nodigen.

Maatschappelijke satire

Er is veel gaande de laatste tijd in het land, wat me niet in de koude kleren is gaan zitten. Er zijn ook andere redenen, maar ik kom er allemaal niet meer zo goed uit. Daarom maar deze verwarde, ongstructureerde aantekeningen:

Volkert van der Graaf komt binnenkort vrij. Ad Melkert is teruggekeerd van politiek asiel in de USA en klopt al aan de poort. We zijn zo onderhand weer terug bij af. En ook maatschappelijke satire wordt opnieuw in de ban gedaan.
Pauw & Witteman entameerden aan hun late avondtafel een discussie over de vraag Wordt Nederland racistischer? De inmiddels onvermijdelijke Anousha Nzume en ene Zihni Özdil kwamen opeisen dat racisme in dit verschrikkelijke land waarin zij de pech hebben te moeten leven geïnstitutionaliseerd is. Er heerst hier een 'racistisch klimaat', er is sprake van 'institutioneel racisme' zei Nzume. Een term die nota bene Özdil een dag eerder op De Joop, bolwerk der cultureel marxisten, als voldongen feit had gepresenteerd.
Nzume en Özdil kwamen woorden tekort om duidelijk te maken dat de politiek, de media, dit land hun gekwetste gevoelens onvoldoende serieus nemen en verhinderen dat ze er uiting aan kunnen geven.
En dat terwijl Özdil al voor de tweede keer deze maand op landelijke televisie mocht komen vertellen dat hij monddood wordt gemaakt. En dat terwijl we al wekenlang bedolven worden onder een totaal ontspoorde zwartepietendiscussie. En dat terwijl de Gekwetsten aan tafel van meet af aan hun discussiepartner Thierry Baudet overschreeuwden, hem niet uit lieten praten en minutenlang hun grieven miljoenen huiskamers in mochten slingeren.
Twee tegen één, maar wij worden gemarginaliseerd.
Baudet deed er na een paar minuten proberen wijselijk het zwijgen toe en dacht er de verdere uitzending het zijne van. Hij zag in dat zo'n parodie op een discussie niet te winnen valt en dat hij deze maand groot gelijk heeft gekregen met zijn stelling dat dit land zwaar gebukt gaat onder oikofobie.
Er zijn racisten, zoals die er altijd geweest zijn, en die kunnen niet hard genoeg aangepakt worden, maar het beeld dat nu gecreëerd wordt van een land dat racistisch is, dat onder een deken van ingekankerd racisme ligt, dat moeten we ons niet laten aanpraten, te meer nu dommige uitspraken van een uitgerangeerde presentator (Spijkerman) en een matige zanger die patent heeft op flauwe grappen (Gordon) als bewijslast worden opgevoerd.
Özdil maakte nog een smakeloze grap toen hij onze voormalige Koningin die kort geleden nog een kind naar het graf heeft moeten brengen een 'allochtone bijstandsmoeder' meende te moeten noemen.
Nzume begon tot ieders verbijstering te huilen om een fragmentje van het Pownews waarin Rutger aan protesterende illegalen vraagt of ze zijn schoenen willen poetsen en zijn rug willen krabben. Dominique Weesie, die ernaast zat, distantieerde zich van zijn eigen medewerker.
Dat was nog wel het treurigste van alles. Maatschappelijke satire, zoals elke vorm van geëngageerd cabaret en schurende humor, heeft het volste recht de plank zo nu en dan mis te slaan.
Maatschappelijke satire ontleent haar bestaansrecht aan het opzoeken van de grens. 'De' grens is per definitie vaag en onzichtbaar, maatschappelijke satire wekt reacties op die duidelijk maken waar de grens ligt. Zij jaagt daarmee ook de discussie over die grens aan, doet stellingen en tegenstellingen oplichten, roert waar het stinkt, wrikt waar het vastzit. Maatschappelijke satire is daarmee zowel tegendeel als tegenwicht van politieke correctheid.
Nederland heeft een voortreffelijke traditie van maatschappelijke satire op televisie, al vanaf van Zo is het toevallig ook nog 's keer, via Farce Majeur, Hadimassa en Van Kooten en De Bie tot Kopspijkers, Dit was het nieuws, Koefnoen en tegenwoordig, bij gebrek aan beter, het Pownews. Die traditie van maatschappelijke satire is er tevens de oorzaak van dat Özdil zo'n opmerking over Beatrix kan en mag maken.
Gemene deler is het uitvergroten, het tot in het absurde doordenken, het koppelen van kleine aberraties aan grote gevoelige thema's. Het beroemde item 'Beeldreligie' van Zo is het... stelde de beeldbuisverslaving van de Nederlander aan de kaak door het televisiekijken als de nieuwe nationale religie voor te stellen. Pownews had blijkbaar ontdekt dat de protesterende illegalen daar door onscrupuleuze welzijnswerkers waren geposteerd en stelde deze curieuze vorm van knechtschap aan de kaak door op slavernij te hinten.
Tamelijk smakeloos of smakelijk onbetamelijk, dat is wat je ervan kunt vinden, een middenweg is er niet met maatschappelijke satire. Het Pownews-item was overigens het eerste, maar daar gaat het niet om. Waar de makers van Zo is het... pal stonden voor hun radicale provocatie ('Uw gekwetsheid is te oud voor ons', etc.), daar trekt Weesie om één labiele extremist zijn keutel alweer in.
Koefnoen had lang het monopolie als het op scherp commentaar op de politieke actualiteit aankwam, maar is dat kwijtgeraakt door een overvloed aan ongevaarlijke filmpjes met irrelevante typetjes. Het Pownews is eigenlijk maar een halfslachtige vorm van maatschappelijke satire, het houdt het midden tussen onderzoeksjournalistiek en sketch-show en komt vaak niet uit de verf door de chaotische structuur en het vele aankondigen van wat er nog gaat komen, waardoor het zo noodzakelijke shockeffect verdwijnt. Geen wonder dat de anti-zwartepietlobby juist dit jaar voet aan de grond heeft gekregen, het zo noodzakelijke tegenwicht van de maatschappelijke satire lijkt volledig verdwenen.

Dijkshoorn en de kijk op kunst

Sinds augustus schrijft Nico Dijkshoorn wekelijks in het Volkskrant Magazine een tekst bij een kunstwerk. Coen Peppelenbos van Tzum protesteerde reeds bij aanvang: 'Nico Dijkshoorn heeft weer eens een nieuwe column. Vanaf vandaag mag hij wekelijks een kunstwerk afbranden in het Volkskrant Magazine.' De column zou volgens Peppelenbos 'een verhaalvariant van "dat kan mijn kleine broertje ook"' zijn. Ook op Twitter wordt Dijkshoorn sindsdien bestookt met afkeurende tweets, vooral van mensen uit de kunstwereld. Waarom de afzeiker Dijkshoorn en niet een 'echte', serieuze kunstkenner? Dat is zo'n beetje de teneur.

In 2011 was Dijkshoorn ook al eens in zo'n discussie over kunstbeschouwing verzeild geraakt, maar het curieuze is dat hij toen juist aan de andere kant van het spectrum stond en zélf het 'dat kan mijn zoontje/dochtertje/kind ook'-argument gebruikte. Hij kraakte toen in een column medecolumnist Bert Brussen af om diens in zijn ogen bekrompen en barbaarse kijk op kunst, die ingegeven zou zijn door angst: 'Bert staat in het Stedelijk Museum voor een varkentje met een gele bezem en twee meloenen aan een touw en spreekt dan de klassieke woorden van doodsbange mensen: dat kan een kind van 4.'

In New York had Dijkshoorn een museum bezocht waarin een merkwaardig object als kunst tentoongesteld werd: 'In het Museum of Modern Art stond meteen in zaal 1 een enorme baal hooi midden in de ruimte. Ik heb daar lang naar staan kijken. Vooral hoe de bezoekers er op reageerden. Ze voelden er aan. Er werd gelachen. Verliefde stelletjes leunden er een beetje tegen aan en dan kwam een suppoost ze waarschuwen. Die berg stro maakte nogal wat emoties los. Ook woede. Maar het maakte iets los.'

Op Twitter polemiseerden Brussen en Dijkshoorn nog een zondagochtend verder. De baal hooi wekte ook de woede van Brussen, die een spervuur van tweets besloot met de mededeling dat hij de rest van de dag naar een berg stro ging staren. Hoe zit dat nu, is Nico Dijkshoorn een snobistische kunstpaus of een populistische cultuurbarbaar?

De nieuwe column in VKMag is het gevolg van het in 2012 verschenen Dijkshoorn kijkt kunst, een boek met teksten (gedichten, verhalen, brieven) bij kunstwerken uit het Kröller-Müller Museum te Otterlo. Wie het doorbladert merkt al snel dat de spreekwoordelijke schijtlolligheid maar een klein deel van het boek uitmaakt. Bovendien verwoorden de op de lachlust van de lezer gerichte gedichtjes vaak de manier van kijken van een voor kunst immune jan-met-de-pet, waardoor dat perspectief juist geridiculiseerd wordt in plaats van gecultiveerd.

Veel indruk maken voorts de melancholische verhalen, waarbij een kunstwerk de aanleiding is voor een weemoedige jeugdherinnering of verstilde overpeinzing. Maar ook de directe persoonlijke impressies van wat er te zien is op een schilderij zijn vaak allesbehalve flauw of denigrerend. Bij Jan Toorops prachtige 'Jongens met duif' raakt hij de kern van waarom het schilderij ontroering kan wekken bij de kijker: omdat de jongens zitten. 'Zouden ze hebben gestaan, dan zou het een ander verhaal zijn geweest. Klaar om de duif los te laten, om weg te lopen en boerendingen te doen. Nu ze zitten, is er rust.' Zo'n impressie zet je als lezer weer verder aan het denken: daarom kan de voorste jongen de duif ook met één hand vasthouden: er is een transcendente rust in het tafereel, iedereen is op zijn gemak, zelfs de duif.

De beeldvorming rond Dijkshoorn speelt natuurlijke een grote rol, werkt bij voorbaat sturend. Toen Dijkshoorn kijkt kunst verscheen mocht hij bij De Wereld Draait Door eruit komen voorlezen. Uiteraard lag het zwaartepunt, het ijzeren format van Dieuwke de Eindredactrice en Matthijs de Positivo indachtig, bij de quasi-lollige 'gedichtjes'. Maar ook de tekst bij 'Jongens met duif' las Dijkshoorn voor, en er gebeurde iets geks: ergens halverwege begon Matthijs ineens te lachen, en het publiek volgde, en ook Dijkshoorn veranderde van de weeromstuit zijn intonatie. Het is een effect van perceptie: blijkbaar verwacht het publiek van Dijkshoorn-bij-DWDD een cabareteske of satirische insteek, en wanneer die er een keer niet is, dan wordt die er zelf wel in gelegd door dat publiek.

Dijkshoorn probeert elk kunstwerk met open vizier tegemoet te treden. In zijn column van 2011 heette het: 'Het hele idee van theater, moderne kunst, fotografie, muziek of welke kunstuiting dan ook is dat je je overgeeft en je durft te laten ontroeren. Dat je ergens op inloopt en weet: ik ga iets nieuws voelen of zien. Niets is fijner dan je hoofd om de hoek steken van alweer een nieuwe zaal vol kunstwerken. Eindelijk eens 30 meter lopen en niet weten wat er gebeurt.' De ene keer betekent dat dat een baal hooi hem diep raakt terwijl een volgende keer een rij stenen zijn spotlust opwekt.

Volgens mij is het precies die voorgenomen onafhankelijkheid en de eruit voortvloeiende onpeilbaarheid die schuurt. Menigeen reageert als het over kunst gaat immers vanuit een normatief kader met strakke ongeschreven regels en beperkte bewegingsvrijheid, variërend van kunst is voor elitaire snobs en linkse hobbyisten en dus verderfelijk tot kunst is voor kenners en intimi uit het vak en dus verheven. Eigenlijk verschillen de standpunten niet eens zo veel, aan beide gevallen ligt de overtuiging ten grondslag dat kunst voor een kleine groep mensen is, maar de vertegenwoordiger van het eerste standpunt behoort niet tot de incrowd en verwerpt de kunst en haar 'deelnemers' daardoor, terwijl de ander er op de een of andere manier - vaak 'professioneel' - wel toe behoort en de kunst(beschouwing) daardoor angstvallig tracht af te schermen van buitenstaanders. Nico Dijkshoorn is niet in een van beide kampen onder te brengen, zodat het kan gebeuren dat hij nu eens voor elitair, dan weer voor populistisch wordt uitgemaakt.

Je hebt weleens een politicus die door 'links' als te rechts wordt gezien en door 'rechts' als te links. Dat zijn de beste politici, omdat ze zich niets aantrekken van de starre tweedeling, niet hun standpunten aanpassen aan hun signatuur, maar elk geval apart bezien. Het zijn overigens ook vaak de politici die als eerste uit de fractie geknikkerd worden. Zo ongeveer kijkt Dijkshoorn naar kunst. De ene keer als een 'populist', de andere keer als een 'snob'. Maar altijd als Nico Dijkshoorn.

Wie niet rechts is, is (niet) gezien

Rita Verdonk is een Nederlandse voormalig politica, meldt Wikipedia. Dat is een beetje een moeizame mededeling, met dat 'is' en 'voormalig' in één zin. Rita Verdonk was een Nederlandse politica, dat lijkt toch eenvoudiger, bondiger, helderder. De verleden tijdsvorm is in wikipedia evenwel gereserveerd voor de doden. Effectieve doden welteverstaan.

Dat Verdonk politiek niet meer levensvatbaar is, is niettemin een feit, al weet je het in de politiek nooit. In haar hoogtijdagen vergaarde IJzeren Rita als nummer twee van de VVD ooit meer stemmen dan nummer één Mark Rutte, waarop Rutte Verdonk er maar meteen uitknikkerde. Windeieren heeft het hem niet gelegd.

Verdonk begon voor zichzelf, liet zich fotograferen als kapitein aan het roer van een schip en riep triomfantelijk 'Ik ben niet links, niet rechts, maar rechtdoorzee!' 

Dat had natuurlijk moeten zijn 'niet bakboord, niet stuurboord', maar ja.

De verdeling van de politiek in links en rechts ontstond in de 19de eeuw in Frankrijk, kreeg vaste vorm begin 20ste eeuw, polariseerde en culmineerde in de bewogen sixties (Harry Mulisch in 1969: 'Wie vermoord wordt, wordt altijd vermoord door iemand die rechtser is dan hijzelf'), om richting de millenniumwisseling, in het kielzog van het einde van de Koude Oorlog, sterk aan betekenis in te boeten. Toch lijkt de links-rechts-tegenstelling voor velen nog altijd een obsessie.

Dezer dagen proberen de publieke omroepen duchtig nieuwe leden te werven om in de tornado van bezuinigingen hun voortbestaan te garanderen. WNL zet daarbij in op zijn 'rechtse' signatuur: minstens de helft van alle Nederlanders stemt rechts, daarom moet er in Hilversum ruimte blijven voor 'een rechts geluid', zo is de boodschap. 

Nog even afgezien van de problematische invulling van 'rechts geluid' (de SGP wordt traditioneel ook als een rechtse partij beschouwd; het programma De Urker vissers zou dus naar WNL moeten?), is ook het medium niet echt geschikt voor zo'n radicale positionering. Als je een krant koopt weet je ongeveer wel welke toon er in aangeslagen wordt, maar op televisie zijn al die omroepen kriskras verspreid over drie publieke zenders. Alsof je een krant leest die op elke pagina een andere politieke kleur aanneemt.

Inmiddels klassiek is het verwijt dat De Wereld Draait Door en Pauw & Witteman, de twee grote talkshows van de publieke omroep, (te) 'links' zijn. Als VARA-programma's zouden ze te nadrukkelijk de meningsvorming van het publiek beïnvloeden. Voor Pauw & Witteman vind ik dat een tamelijk absurd verwijt. Je kunt veel van Jeroen Pauw zeggen, maar niet dat hij elke avond lekker links zit te wezen. Hij ziet er immers geen been in eens in de zoveel tijd te benadrukken niet in de multiculturele samenleving te geloven.

DWDD is een ander geval. De SP is ook links, maar we hebben bij de vorige verkiezingen gezien dat links in het geval van DWDD vooral PvdA-links is. Samsom werd gesouffleerd, geen strobreed in de weg gelegd. Roemer werd belachelijk gemaakt, werd slachtoffer van karaktermoord. 

(Nota bene de VARA zond na de verkiezingen de documentaire Emile Roemer: tussen pieken en peilen uit, met daarin onder meer de gewraakte DWDD-uitzending. Hypocriet mea culpa of laffe trap na? Ik weet niet welke van de twee ik het ergst zou vinden.)

Projectie speelt een niet te onderschatten rol in dit geharrewar. Wie rechts denkt, kijkt ook met een rechtse bril, en door zo'n bril zijn programma's nogal gauw (te) links. Inside information, bekentenissen vanuit de coulissen zijn dan misschien waardevoller. Toen Wilfred Genee ooit te gast was bij DWDD werd het hem min of meer verboden kritische vragen te stellen aan toenmalig PvdA-leider Wouter Bos: 'We zijn een linkse omroep dus wordt dat niet direct op prijs gesteld', werd gladde Genee te verstaan gegeven door een redacteur. Dus toch.

Genee was zo goed niet of hij vertelde het door in een column. In Playboy weliswaar. Welke signatuur heeft Playboy?

Eigenlijk moet ik nu weer eindigen bij Rita Verdonk. Maar ik zie niet hoe ik van Playboy weer bij Rita Verdonk uit kan komen. Niet linksom en niet rechtsom.

Troonswisseling op tv

We leven in een oneven jaar, en dus zal de zomer EK-/WK-loos zijn. De kroningsdag kon echter moeiteloos het oranjegevoel evenaren, ook qua fascinerende televisieregistratie. Van de kick-off door Astrid Kersseboom en Rob Trip in hun glazen kubus om 09.00 uur tot de conclusies bij Pauw & Witteman even voor middernacht. Ik ging heen en weer tussen bewondering en verwondering.
De dag in 25 impressies.


Het hoogtepunt
De inauguratie in de Nieuwe Kerk. Het decor en de muziek. De toespraken en de rituelen. Waardig, statig, majesteitelijk.

Het symbool
Een oranje rookbom ter opluistering van de feestvreugde; mooi contrast met de witte rookbommen van 1980. De plaatsvervangende schaamte die ik altijd voelde bij het zien van die beelden is eindelijk rechtgetrokken.

Briljant bedacht
Het koningspaar en de kinderen vol met hun snufferds in de wind gezet tijdens het Koningslied, zodat ze er niets van hoefden te horen.

Mijn Koningsmoment
Zijn gestotter bij de balkonscène en het trekken met de kin in de Kerk. Liet mooi zien dat hij nerveus was en dus een mens.

Meest memorabele royal
De oliesjeik met de gigantische gouden kris voor zijn zaakje.

Mooiste royal
Prinses Letizia (mede namens mijn pa)

Interpretatie
Kofi Annan wordt tegengehouden bij het betreden van de Grote Kerk. 'Meneer, mag ik uw legitimatie even zien?'

Overmoedig geworden
Premier Rutte zwaait naar het volk. Ze kwamen niet voor jou, Mark.

Comeback kid
Tofik Dibi, gewezen Kamerlid, tegenwoordig prins in de Verenigde Arabische Emiraten. (BEELD)

Weerzien
Jan Peter Balkenende, meer en meer in de herinnering als bewonderenswaardig baken van rust in de woelige jaren 2002-2010.

Mooiste belofte
Willem-Alexander zweert 'de onafhankelijk van het Koninkrijk met al mijn vermogen te verdedigen'. En Herman van Rompuy hoort toe.

Heijne snapt het #1
'Laten we eerst maar eens zorgen dat de Fyra rijdt voordat we het Koningshuis hervormen.'

Weer ontroerd
Epke. En hij stond.

Kersseboompjes
'De vice-voorzitter van de Raad van State, Jan Hein Donner.' (Piet Hein; Jan Hein is al 25 jaar dood)
'Guusje Nederhorst.' (Ter Horst; Nederhorst is al 9 jaar dood)
'Prinses Catharina en Alex Brenninkmeijer' (Albert; Alex is die ombudsdwerg)

Beste keuze
De opperwetenschapper als heraut van de Koning.

Gotspe van de dag
De 'activiste' Joanna die bij haar arrestatie 'Noord-Korea!' roept en nadien dat ze 'monddood' wordt gemaakt.
Monddood. Ze mag al voor de derde keer bij P&W aanschuiven - zonder achternaam! - en speciaal voor haar was een heel plein was vrijgemaakt om te demonstreren. Zouden in Noord-Korea bij de festiviteiten rond het aantreden van Kim Jong-un ook speciale ruimten zijn gereserveerd voor demonstranten? Zo iemand zou uit opvoedkundig oogpunt één dag in Noord-Korea moeten worden gedropt, dan zou ze bij thuiskomst niet meer zulke onzin uitbraken.

Grootste vergissing
De politie die meldt dat het oppakken van de activiste een vergissing was.

Mooiste commentaar
Herman van Veen weet via een herinnering aan zijn overleden ouders en het verhaal van zijn ochtendlijke ontmoeting met de nieuwe generatie in één zin het verbindende karakter van deze dag te benadrukken.

Misvatting
'Het is goed te vermelden dat Paul de Leeuw verstandelijk gehandicapten salonfähig heeft gemaakt.' (Herman Pleij over de Jostibandboot)
Moet natuurlijk zijn: 'dat Paul de Leeuw het lachen om verstandelijk gehandicapten salonfähig heeft gemaakt'.

De grote afwezige
Waar was Rob de Nijs?

Heijne snapt het #2
'Ik ben een praktisch monarchist.'

Beste grap
'Alle twintig republikeinen die we konden vinden hebben we in de studio.' (Jeroen Pauw)

Mooiste moment
Hoe de bedwelmende bolero van Ravel en de pulserende ritmes van Armin van Buuren een machtige symbiose vormden - Hoog en Laag verenigd, het Verdrag van het Java-eiland - met het verrassingsbezoek van de kersverse Koning en zijn gevolg als kers op de taart. De ondergaande zon boven het kabbelende IJ, de overvliegende straaljagers. Toen was het helemaal af.

Afhaakmoment
En toen kwam André Rieu nog. Met begrafenismuziek.

Beste samenvatting
'Met zo'n monarchie heb je geen republiek meer nodig' (Sonja Barend bij P&W)

Avondje kakelen

Om 18.05 stapte ik vanavond de trein in om naar huis te gaan. Een maandagavond in het verschiet als alle andere maandagavonden. Dat veranderde toen twee meisjes naast en tegenover me plaatsnamen en ik de een opgewonden tegen de ander hoorde zeggen: 'Heb je het net gelezen op nu.nl? De koningin komt met een aankondiging, om zeven uur.'

Ik wist nog van niks, maar dit kon maar één ding betekenen: de vorstin gaat haar aftreden bekendmaken. Of eigenlijk twee dingen: Beatrix stopt ermee én de televisieprogrammering is vanavond totaal anders dan gepland.

Gedurende de treinreis van vijf kwartier had ik mooi de tijd om me eens te verplaatsen in al die redacties, programmamakers en zendercoördinatoren die nu onder hoogspanning moesten staan om de juiste gasten naar de studio's te dirigeren. Bellen, mailen, sms'en. Taxi's regelen, teksten voorbereiden, beeldcompilaties samenstellen. Alle verloven ingetrokken.

Wie zou ik zo dadelijk op mijn scherm zien? Er zou ongetwijfeld een blik koningshuiskenners worden opengetrokken. Een aantal historici, (ex-)politici, enkele staatsrechtdeskundigen wellicht. En natuurlijk de hele avond door een onophoudelijke herhaling van actuele en historische beelden: de time loop van het grote nieuws dat na een kwartier al geen nieuws meer is.

Wat volgde was even vermakelijk als vermoeiend. Teletekst had de eindredactie geschrapt, met grappige foutjes tot gevolg: Rutte zou zijn bewondering hebben uitgesproken voor de koningin 'die ons land meer dan 30 jaar met grote inzet heeft gereageerd'. Astrid Kersseboom kondigde filmpjes aan die niet werden ingestart en dan ineens toch weer wel. Sfeerbeelden uit huiskamers, cafés en bij tankstations. Enkele van de vierentwintig republikeinen die ons land telt voor de microfoon.

Bij de buren van de VARA was het feest: Matthijs was omringd door een tiental gasten tegelijk. Prem moest zelfs op een verhoogd krukje zitten omdat er aan tafel geen plaats meer was. Alleen al de aanblik van de gasten werkte depressiebevorderend. De mislukte wonderpuber Sywert van Lienden. De aalgladde activist Ramsey Nasr. En Jan Mulder, die in Oost-Groningen woont maar wonderwel binnen een halfuur in Amsterdam was.

Mulder schijnt dan ook vaak met een plastic tasje heen en weer te lopen voor het raam van de studio, waarna ze hem uit medelijden maar naar binnen roepen. Daarom is hij er ook zo vaak. Ik voor mij moest vooral denken aan al die gasten die op het laatste moment waren afgebeld. Eindelijk bij De wereld draait door. Finest hour, fifteen minutes of fame. Maar helaas. Gelukkig ging Voetbal International wel gewoon door. Derksen was weer in vorm.

Bij de NOS wisten ze inmiddels van gekkigheid ook niet meer wat ze moesten doen. Hirsch Ballin en Wim Kok werden onder het stof vandaan gehaald, een verslaggeefster ging de stemming peilen bij een bridgeclub: 'U heeft het over schoppen, maar het moet eigenlijk over koningen gaan', en de sociale mediageneratie toonde maar weer eens haar schrijnende gebrek aan vindingrijkheid met tenenkrommende hashtags als 'Tabeatrix' en 'Trixit'. Ook een vieze kraker mocht triomfantelijk herinneringen ophalen aan 1980. Nu is er een kraakverbod, dus die ellende blijft ons dit jaar gelukkig bespaard. Toch?

Pauw en Witteman mochten de kas opmaken. Herman Pleij, Erica Terpstra, Youri Albrecht, meester Sjuul Paradijs. Zelfs Job Cohen - wie kent 'm nog - was uitgenodigd. Zo passeerde er op deze avond al gauw een talking headje of vijftig, zestig de revue. Een kippenhok van kakelende kenners en blatende zwatelaars. Een kakofonie van meninkjes, emotietjes en anekdotetjes. Waarlijk een historische avond: saai, repetitief en grotendeels inhoudsloos. Precies wat de geschiedenis is.

Merel, ga je met me mee?

Waarom heet komkommertijd komkommertijd? Volgens de kenners van Onze Taal verwijst de term naar het feit dat alleen de komkommerkweker het druk heeft in de zomerperiode, in tegenstelling tot blijkbaar de rest van de beroepsbevolking. Aangezien de betekenis van komkommertijd echter 'rustige periode' is, is de term dus op iedereen van toepassing behalve op de komkommerkweker. Lekker dan. Overigens spreken de Amerikanen van kruisbessentijd. De Duitsers hebben de zurebommentijd. Er is altijd baas boven baas.

Tegenwoordig zijn het niet meer alleen de komkommerkwekers die in de zomer allesbehalve een komkommertijd hebben. Ook de televisierecensenten wissen zich deze weken het zweet van het voorhoofd. De combinatie van gebrek aan echt nieuws, een nieuwe serie Zomergasten en programmamakers die vanalles en nog wat als experiment op de buis brengen zorgt ervoor dat de media - zowel de oude als de nieuwe - hun tv-criticus tijdelijk tot belangrijkste opiniemaker bombarderen. Bas Paternotte, onvolprezen zondagcolumnist van GeenStijl, vond Zomergasten alvast niks: de Belg koos er in 1830 voor zich af te scheiden en dan moet nu een Belg onze Zomergasten presenteren? Niet getreurd, Bassie, er valt nog genoeg te zien.

Zo is daar Wakker Nederland dat het gat dat DWDD in de zomer op prime time achterlaat mag vullen. Half Acht Live heet het vehikel dat vanavond zijn vuurdoop beleefde. Presentatie Merel Westrik. Merels eerste pratende gast was Yves Gijrath, glibberige organisator van leuke dingetjes voor rijke mensen en in die hoedanigheid prima op zijn plek bij WNL. Yves begon echter al gauw te klagen over de stigmatisering van Marokkanen in Nederland. Dat moest nu echt maar eens ophouden. Oei, je hoorde meester Sjuul Paradijs wiebelen op zijn stoel. Eindelijk de gelegenheid dat rechtse geluid de huiskamers binnen te toeteren en wat krijgen we? Een doorgeradicaliseerde versie van Uitgesproken VARA... 

Het programma had niettemin nog een gigantische troef achter de hand: niemand minder dan Geert Wilders zou langskomen. Dat was nog eens nieuws in komkommertijd! Wilders weigert categorisch aan te schuiven bij Matthijs en Jeroen & Paul, naar eigen zeggen niet in de laatste plaats omdat zijn veiligheid daar niet gegarandeerd kan worden. Daar heeft hij natuurlijk wel gelijk in, wat erg genoeg is, maar blijkbaar geldt die belemmering nu even niet. Je zou toch zeggen dat de veganistische Volkertjes juist in komkommertijd in topvorm zijn en het dus extra opletten is voor Geert en zijn team, maar à la.

Uiteraard was Wilders pas helemaal aan het eind van de uitzending aan de beurt om zo de kijker vast te houden. Het programma zou volgens de gids tot tien over acht duren en toen Merel om zeven over acht nog steeds gezellig het shownieuws zat door te nemen met een Amy Winehouse-imitatrice en ene Jan Uriot, onbedoelde Albert Verlinde-imitator, begon ik hem toch te knijpen. Zou Geert toch nog rechtsomkeert hebben moeten maken? Maar neen, nadat er ergens te lande nog een fiets was weggegeven kwam de Venlonaar dan eindelijk achter de coulissen uit.

Geert ging zitten en stak zijn riedel af over Griekenland, over de EU, over de euro, zelfs de massa-immigratie kwam nog langs. Niets nieuws onder de zomerzon. Het vervelende is dat Wilders groot gelijk heeft met zijn onvrede. Het is ook niet te bevatten dat er miljarden naar het zuiden gaan terwijl hier de pensioenfondsen op de pensioenen moeten gaan korten. Het is ook niet te verkroppen dat een Zweedse mevrouw in Brussel bepaalt hoe ons immigratiebeleid eruitziet. Het is ook niet te tolereren dat Gerrit Zalm in 2000 de toetreding van Griekenland tot de eurozone verdedigt, in 2007 woekerpolissen verkoopt bij de DSB Bank en nu zonder met de ogen te knipperen mensen wil verplichten hun hypotheek versneld af te lossen. Naar het schavot met die schurk.

Maar oplossingen zijn niet Geerts dingetje. Hij zegt: geen cent meer naar Griekenland, Nederland uit de EU, de gulden moet terug! Dan komt alles goed! Ja, dat haal je de koekoek. Als het zo gemakkelijk zou zijn... We zitten onomkeerbaar met de gebakken peren, ook in komkommertijd. Wilders doet het voorkomen of hij alle ellende weer ongedaan kan maken. Maar tenzij hij een tijdmachine heeft uitgevonden is dat natuurlijk ordinair kiezersbedrog. Die Nederlandse soevereiniteit is al lang door Brusselse handen tot een prop papier vekreukeld. Je kunt nog wel proberen te verhinderen dat die definitief bij het oud papier wordt gesmeten, maar een smetteloos geschrift wordt het nooit meer. When the paper's crumpled up it can't be perfect again.

En Merel? Die arme Merel deed echt haar best. Ze bood dapper weerwerk tegen Wilders, ze wreef hem de onhaalbaarheid en onzinnigheid van zijn eigen voorstellen onder de neus, ze gunde Wilders kortom geen goedkope zendtijd voor politieke partijen. Maar ze mocht natuurlijk niet te ver gaan. Ik moest bijna een traantje wegpinken. Die lieve Merel, wat doet ze daar toch bij die omroep, dat ongure bastion van double breasted bullebakken als Eric Nordholt en Thomas Lepeltak? Dat is toch geen omgeving voor zo'n meisje? Een maffiamaatjesvrouwtje als Eva Jinek, die is daar op haar plek. Maar Merel toch niet? De schat.

Ik zou Merel willen schaken. Op de fiets, achterop bij mij, en dan ver weg, naar zorgeloze verten. Komkommers plukken in het Westland bijvoorbeeld. Dat willen onze werklozen niet doen, waardoor er Polen voor moeten komen. Als wij dat eens gaan doen, Merel? Dan is Wilders ook tevreden, is iedereen tevreden. Merel, ga je met me mee?

[Pims achtertuin 2002-2012]: 6 mei

Op 6 mei 2002 werd Pim Fortuyn vermoord door Volkert van der Graaf. De media zullen de tiende verjaardag van Fortuyns dood ongetwijfeld niet onopgemerkt voorbij laten gaan. Een huilende Harry Mens beet op 1 januari al het spits af. Op zoggel.blogspot.com deze maanden een poging tot een serieuzere kijk op het fenomeen.

Vandaag was het precies tien jaar geleden dat Pim Fortuyn werd vermoord. In de media werd zoals verwacht uitgebreid stilgestaan bij die gebeurtenis. Bij de herdenkingsmis vanochtend had broer Simon Fortuyn al gezegd blij te zijn dat de opinie over Fortuyn in tien jaar zo veranderd is. Dat is zeker het geval, het is zelfs wonderlijk hoe er her en der met weemoed wordt verteld over Fortuyn. Het zal de ervaring van tien jaar Wilders zijn. Alleen het groene deel der natie - GroenLinks en De Groene - is de ontgroeningsfase nog niet voorbij. Hoezeer de ratio en de bedachtzaamheid het daarbuiten hebben gewonnen van de domheid en de angst als het gaat om de plaatsing en duiding van Fortuyn bleek bijvoorbeeld uit enkele nieuws-, achtergrond- en opinieprogramma's die gisteren aandacht besteedden aan de tiende verjaardag van de zesde mei 2002.

Andere tijden blikte met vier buitenlandse correspondenten die destijds in Nederland werkten terug op de opkomst van Fortuyn en de moord: 'Fortuyn - The Dutch dandy'. Was Fortuyn al niet erg te spreken over de bejegening van mede-politici en de vaderlandse media, van de verslaggeving van de buitenlandse pers werd hij helemaal onpasselijk. Vergelijkingen met Haider, Le Pen en zelfs Mussolini waren niet van de lucht, Fortuyn werd zonder pardon extreem-rechts en een racist genoemd, en hier en daar werd zelfs van neonazi gesproken (Wallonië).

Het is bizar hoe achteloos er met de term 'racist' werd gesmeten. Volgens Kirsty Lang van de BBC was dat nu eenmaal een makkelijk label om op politici te plakken die een anti-immigratiestandpunt voerden. We zien Fortuyn in abominabel Engels de BBC-verslaggever John Simpson aan het verstand proberen te brengen dat het 'stupid' is een religie eenzijdig te vereenzelvigen met een ras, maar tevergeefs. Ook de Belgische correspondente, Goedele Devroy, heeft een op zijn zachtst gezegd merkwaardig verhaal. Met glimmende pretoogjes verwoordt ze de stemming die in België heerste toen Fortuyn doorbrak: ahá, jullie doen altijd wel meewarig over het extreemrechtse Vlaams Blok bij ons, maar nu hebben jullie ook een extreemrechtse politicus. Zelf had ze wel 'een beetje' geprobeerd de vergelijking De Winter-Fortuyn te nuanceren, 'ook al had Fortuyn racistische uitspraken gedaan.' Maar welke racistische uitspraken dat dan waren geweest bleef onopgehelderd. En hoe zou het ook anders kunnen.

De Franse en de Duitse correspondent hebben naar eigen zeggen van meet af aan geprobeerd de eigenheid van Fortuyn ten opzichte van respectievelijk Le Pen en Haider te benadrukken. De Franse correspondent Jean Pierre Stroobants - heel typisch met zwarte coltrui en moeilijke bril - somt op: Le Pen verdedigde de nazicollaboratie, bagatelliseerde de concentratiekampen, maakte grappen over die kampen, identificeerde zich openlijk met nazisme en extreemrechts, enzovoorts, allemaal zaken die een vergelijking met Fortuyn des te navranter en onbegrijpelijker maken. Ook de Duitse correspondent, Helmut Hetzel, ijverde van meet af aan voor een van vooroordelen en onzinnige vergelijkingen ontdane beeldvorming van Fortuyn. Hij bekent zelfs dat hem na het uittypen van zijn commentaar bij de moord de tranen over de wangen rolden.

Opvallend was dat alle vier zo'n beetje van mening waren dat de pers in hun land Fortuyn ten onrechte had afgeschilderd als racist, extreem-rechts, enzovoort. Dat bevreemdt me wel enigszins: het zijn toch juist deze correspondenten zélf die in die media over Fortuyn hebben geschreven? Zíj hebben toentertijd toch verslag gedaan van de situatie in Nederland? Wast men de handen dan nu, tien jaar later, in onschuld? Voor de aimabele Hetzel geldt dat ieder geval niet. Hij schreef op 25 maart 2002 al in Die Welt: 'Ist Pim Fortuyn der Jörg Haider der Niederlande? Er ist es nicht. Wer ihn zuhört und seine Bücher liest (es sind inzwischen elf), kommt zu dem Schluss: Der Provokateur ist ein Ordoliberaler [...] und ein Rechts-Populist.' Het is vrees ik eerder zo dat het correspondentschap een ondankbare baan is. Omdat je als insider weliswaar je vaderland werkelijk kunt voorlichten, de vooroordelen kunt bijstellen en de broodnodige nuanceringen kunt aanbrengen, maar je toch een roepende in de woestijn bent omdat de pers in je land toch de eigen opinie doordrukt en er steeds minder plaats is voor nuancering en diepgang.

Eerder vandaag besteedden Buitenhof en Eva Jinek op Zondag enige aandacht aan Fortuyn door terug te blikken met betrokkenen van toen. Te gast bij Pieter Jan Hagens was Ronald Sörensen, indertijd een van de voormannen van Leefbaar Rotterdam ('"We zouden toch advertenties zetten Pim," klinkt het plotseling uit de gang. Het is Ronald Sörensen, de nummer twee van Leefbaar Rotterdam. Hij drinkt een blikje Palm-bier en heeft meegeluisterd. Pim: "Rot op jij! Doe je eigen interviews."' - Marcel van Roosmalen, Op pad met Pim, 2002, p. 80). Sörensen kwam met de 'primeur' dat hij tien jaar geleden gedwongen werd zijn baan als leraar neer te leggen vanwege zijn politieke gezindheid. 'Een Berufsverbot,' zei Hagens ironisch. Sörensen zat nog steeds vol woede over 'de elite' en de islam en noemde voorts 'rancune' als een belangrijke drijfveer om voor de PVV actief te blijven - hij zit tegenwoordig in de Senaat voor de PVV -, waarmee hij maar weer eens onbedoeld maar haarscherp het verschil tussen Fortuyn en Wilders aangaf.

Bij Eva Jinek op de bank zaten Joost Eerdmans en Mat Herben, niet toevallig zo'n beetje de enige twee ex-LPF'ers die je nog met goed fatsoen op je verjaardag zou kunnen uitnodigen. Eerdmans had eens gekeken welke van Fortuyns aanbevelingen uit De puinhopen nu na tien jaar gerealiseerd waren en kwam tot een treurig stemmende conclusie: de wachtlijsten zijn iets korter geworden en 'we hebben iets aan de grenzen gedaan', maar verder is er weinig veranderd: de menselijke maat is nog steeds niet terug in het onderwijs en de zorg, integendeel: de schaalvergroting heeft onverminderd doorgezet.

Herben citeerde de openingszin van De verweesde samenleving: 'Ik houd mij sinds 1990 bezig met de omgang van Nederland met de moderniteit', en stak vervolgens een gloedvol betoog af over de imperatief van Fortuyn: 'Wat heeft Nederland welvarend gemaakt, wat moeten wij bewaren, wat moeten wij doorgeven aan onze kinderen, wat moeten wij doorgeven aan nieuwkomers? Dat maakt de discussie explosief. Waarom 1990? In 1989 was de Muur gevallen, het oude socialisme was dood, dachten wij in 1990, de secularisatie, de ontkerkelijking, de opkomst van de islam, het was nodig in de jaren '90 dat mensen een visie ontwikkelden: hoe gaan we verder. Maar wat is er nu aan de hand: men deelt de wereld weer in: je bent links of je bent rechts. Dan heb je er niets van begrepen, de wereld zit veel complexer in elkaar, het gaat om problemen oplossen, los van ideologische vooroordelen.' Jinek: 'Meneer Herben, u moet weer campagne gaan voeren, u bent helemaal opgewonden hier op zondagochtend.'

De verRotting van Nederland: Felix Rottenberg & Jannetje en haar mannetje

Het was een topuitzending, de aflevering van De Wereld Draait Door van vanavond. Er is weer veel duidelijk geworden over de staat van het land, de mores van de media, de onbenulligheid van onze opiniemakers.
Job Cohen is opgestapt als politiek leider van de PvdA en dat vroeg om duiding. Uiteraard van Felix Rottenberg, ex-partner van Matthijs van Nieuwkerk en erkende rooie rakker. En van Frénk van der Linden, drager van het meest nutteloze accent aigu ooit en het nieuwste politieke orakel. De Tonsuur en de Hawaï-bloes, Peppi en Kokki zijn niet dood.
Hete krokodillentranen schreiden de twee.
Daarna schoof Rutger Castricum aan. Eigenlijk om zijn boekje te promoten, maar vanzelfsprekend ging het eerst over Cohen, geliefd doelwit van het PowNews. Matthijs vroeg naar Castricums bijdrage aan Cohens val. Maar vanuit het publiek hollewaaide Holle Bolle Rottenberg er al doorheen. Jij maakt geen journalistiek, jij maakt cabaret! aldus een furieuze Felix - politici hoeven niet te leren daarmee om te gaan! De minachting droop er vanaf. Castricum wees hem op de generatiekloof, maar de zure Tonsuur zat alweer bestudeerd moeilijk te kijken met zijn armen over elkaar. Frénk vàn dér Lìndén piepte nog iets over een fatsoenskloof.
En daarom is er dus niemand onder de 35 die nog op de PvdA stemt.
Er is in de jaren zestig iets in gang gezet in de maatschappij wat nog steeds voortduurt. Juist de linkse voorvaders van Rottenberg zijn er verantwoordelijk voor. Alles moest anders, de oude versteende structuren moesten kapot, de maatschappelijke hiërarchie moest doorbroken. Inspraak! tegen het gezag! alle heilige huisjes omver! weg met de taboes!
Allemaal leuk en aardig, en ongetwijfeld ook hard nodig hier en daar, maar die daar in gang gezette ontwikkeling - individualisering, onverschilligheid, mondigheid van de burger -, die duurt voort tot de huidige dag. En daarom is GeenStijl, is het PowNews, is Rutger Castricum simpelweg een logische volgende stap in deze ontwikkeling.
Dan kun je wel heel verschillig gaan zitten wezen, Rottenberg, maar als je die boeken er eens op na slaat waar je altijd uit citeert, dan zie je dat er een rechte lijn loopt van provo naar GeenStijl, van Nieuw Links naar PowNews, van Roel van Duijn naar Rutger Castricum, van de afgepakte politiepet naar de weggetreiterde Cohen.
Er kwam nog meer.
NRC Handelsblad berichtte vorige week bij monde van journaliste Jannetje Koelewijn - geen pseudoniem - dat Friso géén schedelbasisfractuur had. Jannetje had het van haar mannetje, neurochirurg en toevallig in het ziekenhuis voor een congres. Jannetje en hoofdredacteur Peter Vandermeersch kwamen tekst en uitleg geven.
Jannetje en haar man bleken alles verkeerd gedaan te hebben. Zich schaamteloos aangeboden bij de Oostenrijkse artsen. Het embargo van de RVD genegeerd. Het medisch beroepsgeheim geschonden. Maar Jannetje bleek oostindisch doof en stekeblind voor alle kritiek, met een werkelijk STUITENDE arrogantie werd alles en iedereen aan tafel afgeweerd. Haar man was wel 'een echte dokter' hoor, zo verzekerde ze met een volwassenenvariant op 'mijn vadurr is dokturr'.
Vandermeersch had heel veel woorden nodig om niet méér te zeggen dan dat hij wilde scoren.
Jan Mulder had het niet meer, hij zat midden in zijn ergernis van de maand.
Heeft Rottenberg nu zijn zin? Rutger Castricum is geen journalist. Nee, dan NRC Handelsblad, daar kunnen we nog wat van leren als het over ethiek en fatsoen gaat!
Het PowNews cabaret? Voor mijn part. Maar dan is NRC Handelsblad een klucht, een farce, een schertsvertoning. Met Jannetje als ouwe nar en Rottenberg als aangever.

Doe 's normaal, Matthijs!

Moet kunnen, zo noemde Herman Pleij zijn 'kleine mentaliteitsgeschiedenis van de Nederlander' (2010). Prima keuze, want een adequate typering van de Nederlandse mentaliteitsmix van ruimhartige tolerantie en slappe-hap-socialisme. Toch had ook Doe 's normaal niet misstaan. Theo Maassen stak in zijn show Zonder pardon (2009) al eens een tirade af tegen het Nederlandse devies Je maintiendrai - ik zal handhaven -, dat volgens hem helemaal niks Nederlands heeft. Twee kleumende kikkers met daaronder de tekst: Doe effe normaal!, dat zou veel beter passen.

Van een andere typisch Nederlandse karaktertrek, de nuchterheid, was vorige week donderdag weinig te merken. Mark Rutte, die naar verluidt het politiek bedrijven heeft afgekeken bij Frits Bolkestein en het schaterlachen zo te zien bij Gerrit Zalm, bleek geen sjoege te hebben van de subtiliteiten van figuurlijk taalgebruik, wat de impulsieve woede van Wilders wekte: Doe 's normaal, man! Wat volgde was een waar pandemonium van commentaren, reacties, opinies, columns, noodlotstijdingen en ondergangsvisioenen. Een tsunami in een glas water.

Neem De Wereld Draait Door, diezelfde avond. Wie na een lange werkdag onwetend op de bank was geploft, werd geconfronteerd met totale paniek. Matthijs keek priemend in de camera en verkondigde dat de hele planning omgegooid zou worden door 'de gebeurtenissen van vanmiddag'. Mirjam Sterk (CDA) was zelfs in razende vaart onderweg naar de studio. Wat was er in godsnaam nu weer gebeurd? Was het kabinet gevallen? Hadden de christendemocratische loyalisten de lont in het kruitvat gestoken? Wie was er dood? Jan Mulder? Dat in ieder geval niet, want Mulder hing alvast half over de tafel te zuchten.

Ik koester een groot wantrouwen tegen de altijd weer opklinkende stemmen die brullen dat 'de media het gedaan hebben', of 'heeft', dikwijls na een rel, misdrijf of misstand opklinkend uit de rangen van hen die iets te verliezen hebben of de schijn tegen hebben. De immer etterende pervertering van Marshall McLuhan's dogma The medium is the message. Dat McLuhan niet simpelweg bedoelde dat het medium (de vorm) de boodschap (inhoud) bepaalt, weet niemand meer.

De betekenis is iets gecompliceerder: van alles wat mensen bedenken of creëren (medium) kunnen we het wezen of de aard kennen door het maatschappelijke effect (message) ervan te bestuderen. Een verandering in de cultuur of mentaliteit wijst op een 'uitbreiding' van het vermogen van de mens om zijn wereld te controleren of vorm te geven, qua technologische ontwikkeling maar bijvoorbeeld ook in verbaal, d.w.z. communicatief of discursief opzicht.

Zo bezien zijn de media dus niet zozeer de oorzaak of aanjager van maatschappelijke (politieke, sociale, culturele) dynamiek, maar eerder de plaats waar het tot dan toe onzichtbare of onvermoede effect van een maatschappelijke verandering zichtbaar wordt.

De opgeklopte drukdoenerij van Matthijs c.s. is dan ook in de eerste plaats het gevolg van de veranderde politieke constellatie. De overdreven aandacht voor de woorden van Wilders in programma's als DWDD kan alleen maar gedijen omdat die de praktijk, de focus, het discours van de politiek kopiëren. Omdat politici onder aanvoering van hopman Pechtold al jaren het hardst beginnen te roepen en de meeste ijver aan de dag leggen als Wilders het onderwerp is, nemen de media dit gedrag over.

De radeloosheid van Cohen, de tussen-twee-vuren-reactie van Buma, de interpellaties van de linkse oppositie, voorzitter Verbeet die de grip op de orde verliest, alles werd 's avonds nog eens een-op-een overgedaan in de ontsteltenis van Rottenberg, de machteloosheid van Mirjam Sterk, de interpellaties van Jan Mulder en de regie-paniek van Matthijs.

Nipkowschijf

Heden avond was de 1000ste aflevering van De Wereld Draait Door op de buis. De jubileumuitzending was een eerbetoon aan tv-legende Willem Duys. Bovendien zou DWDD in de traditie staan van Voor de vuist weg van Duys. Afgaande op de getoonde fragmenten zie ik eerder een lijn van Duys naar iets als Mooi! Weer De Leeuw dan naar DWDD, maar dat terzijde. De aflevering was extra feestelijk omdat het programma de prestigieuze Nipkowschijf heeft gewonnen. De vakjury had hoofdzakelijk twee argumenten voor de toekenning: dit seizoen is het beste ooit en het programma besteedt veel aandacht aan 'hoge cultuur zoals opera en poëzie'. Op beide valt wel het een en ander af te dingen.

Het eerste argument is natuurlijk nogal subjectief. Persoonlijk was ik een beetje uitgekeken geraakt op DWDD in de loop van dit seizoen, maar dat kan er ook mee te maken hebben dat ik er iets teveel van geconsumeerd heb. Het 'hoge cultuur'-argument dan. Dat is eigenlijk best treurig als je erover nadenkt. Blijkbaar is er maar heel weinig voor nodig om als dappere strijder voor de schone kunsten erkend en gelauwerd te worden. Opera? Die mini-operaatjes van anderhalve minuut geven wel een erg scheef beeld van wat opera is. Opera is een langeafstandsnummer en niet, zoals het nu voorgesteld wordt, een korte sprint.

Poëzie? Elke woensdag mag 'huisdichter' Nico Dijkshoorn 'gedichten' voorlezen die helemaal geen gedichten zijn. Het zijn korte columns, pensées, in hun soort soms best grappig en scherp, maar geen poëzie. En als het dan eens écht over poëzie mag gaan, gaat het feitelijk over het hoofd van ome Boomsma. Uiteraard voegt DWDD zich simpelweg naar de behoeften van de gemiddelde kijker, en die zit niet te wachten op cultuuruitingen die niet 'leuk' of licht of snel voorbij zijn. Dat is op zich niet erg, of laakbaar, maar die kijker krijgt nu wel via DWDD een vertekend beeld van wat klassieke muziek is, wat poëzie is, of kan zijn.

DWDD probeert handig in te springen op de in zwang zijnde sociologische term 'culturele omnivoor'. Tegenwoordig zou het traditionele, strikte onderscheid tussen hoge en lage cultuur vervaagd zijn. Mensen zijn op cultureel gebied alleseters geworden. Een belangrijke nuancering is echter dat die ontwikkeling zich niet van beide kanten in even sterke mate voltrokken heeft. Hoogopgeleiden luisteren misschien makkelijker naar Hazes, maar andersom zal een laagopgeleid iemand nog steeds niet zo snel een concertgebouw bezoeken of een bundeltje gedichten aanschaffen. (Wat dat betreft is Ali B. er wél in geslaagd twee totaal verschillende culturele werelden bijeen te brengen in zijn Ali B. op volle toeren, en had juist hij die schijf misschien wel meer verdiend.)

Het is blijkbaar gemakkelijker vanuit het hoge echelon af te dalen dan om op te klimmen vanuit het laagland. Het moet gezegd dat musea ook niet altijd erg hun best doen. Boymans van Beuningen bijvoorbeeld. Daar ging vorige week een bezoeker nietsvermoedend in de 'pindakaasvloer' van Wim T. Schippers staan. Het kunstwerk ziet er dan ook niet uit als een kunstwerk, maar als een eenvoudig hoogpolig tapijt, een keurig onopvallend vloerkleed in een expositiezaal. En nu moet de arme ziel nog de portemonnee trekken ook, in plaats van dat het museum zijn excuses maakt en de geruïneerde schoenen vergoedt. De brave man moet zich even in een programma van Willem Duys hebben gewaand.

Ramdas, dumb and dumber

'Het huidige kabinet is nu een halfjaar oud, en nu al is duidelijk dat deze coalitie van VVD, CDA en PVV een ramp is voor allochtonen. Nederland heeft nooit eerder een regering gehad die zich tegenover allochtonen en tegenover moslims zo hard en zo onvriendelijk opstelde.'

Van wie is deze uitspraak? Van niemand minder dan Anil Ramdas. Ramdas werd ooit bekend toen hij in een essay Joost Zwagerman aanviel, omdat die in zijn roman De buitenvrouw geen volwaardige zwarte personages zou hebben neergezet. Dat in Zwagermans roman de gebeurtenissen door de ogen van de bevooroordeelde blanke hoofdfiguur werden beschreven en dat diens bekrompenheid dus juist gethematiseerd werd, ontging Ramdas volledig.

Zo dreigde Ramdas de geschiedenis in te gaan als de man die pleitte voor realistische negers in de literatuur. Vorig jaar was hij ineens terug, als columnist voor deburen.eu. De meeste PVV-stemmers zijn 'white trash', had Ramdas geconcludeerd uit een paar comments op de Telegraaf-site. Het zijn 'tokkies' en 'families Flodder'. Ze zijn 'boers, onbehouwen, ruw, plat, vulgair, ordinair en ongemanierd'.

Zwagerman moest weer orde op zaken komen stellen na zoveel domheid: 'Als Wilders op basis van de misdragingen van een kleine groep jonge Marokkaanse Nederlanders een hele bevolkingsgroep stigmatiseert en schoffeert, dan heet dat "gevaarlijk" en xenofoob. Dat zal heus. Als iemand als Ramdas op basis van het getier van een kleine groep rancuneuze kleinburgers die zich roeren op internet een hele bevolkingsgroep (bijna 2 miljoen Nederlanders) stigmatiseert als "achterlijk", dan vindt Ramdas dat van zichzelf vermoedelijk heel strijdbaar en vooruitstrevend.'

Meer het kan altijd nog marginaler. Ramdas maakt nu ZOZ, een discussieprogramma voor een multiculturele omroep. Het is ergens op de zaterdagmiddag weggestopt, op Nederland 2. Afgelopen zaterdag keken er 28 000 mensen naar ZOZ, dat opende met de aan het begin van dit stukje geciteerde revelatie van de gastheer.

Hebben allochtonen het echt opeens slechter nu Rutte/Verhagen regeert met Wilders in de zijspan (span aan de rechterkant)? Ik geloof er niks van. Studenten, huurders, de cultuursector, defensiepersoneel, die zijn de pineut, maar de allochtonen, de moslims als groep? Neen. Alleen ritueel slachtende moslims zien hun ritueel bedreigd. Maar dat is nu net een wetsvoorstel van de oppositie waar de regering juist tegen is.

Jan Mulder - nog zo'n licht - dacht eerder al de primeur te hebben toen bleek dat er Afghaanse meisjes uitgezet zouden worden. Dat was de schuld van Wilders, die Leers het mes op de keel zou zetten. Maar hij moest rap op zijn schreden terugkeren, want wat bleek: Leers voerde slechts bestaand beleid uit. De vreemdelingenwet-Cohen nota bene.

Ramdas verwart nu concrete beleidsmaatregelen met holle retoriek. Als er weer een PVV-kaalkopje iets wil, dan wil dat niet zeggen dat zijn wil meteen wet wordt. Bovendien lijkt het er eerder op dat Wilders qua islamofobe uitspraken een paar tandjes terug heeft geschakeld nu hij een regering gedoogt. In zijn pamflet over Martin Bosma wijst Ronald Havenaar al op de noodzaak van de huidige constructie: de PVV is voorlopig ingekapseld en heeft geen vrije rol meer zonder verantwoordelijkheid. Rutte en vooral Verhagen krijgen hiervoor lof toegezwaaid.

Te gast waren zaterdag drie 'kritische' CDA'ers: socioloog Anton Zijderveld, die al geen lid meer is, Leonard Geluk, ex-wethouder in Rotterdam, en loyaliste Kathleen Ferrier. Ramdas ontpopte zich tot de allochtone Andries Knevel: die liet Abdullah van de Ven zeggen dat Wilders liefst spoedig sterve aan kanker. Ramdas zwaaide net zo lang met de NSB-kaart tot zijn gasten doodgemoedereerd de vergelijking met de aanhang van de PVV bevestigden om van het gezeur af te zijn.

Aan het slot voelde Ramdas Kathleen Ferrier aan de tand: 'Verwacht u dat u ooit het besluit neemt dit kabinet te laten vallen.' Ik schrijf hier bewust geen vraagteken aan het eind, want Ramdas stelde de vraag niet als vraag. Niet qua intonatie, maar ook omdat het een bewering was, zo bleek al gauw.

Ferrier: 'als op het punt van de gelijkwaardigheid van alle mensen in ons land [...] deze regering een kant uitgaat waarin wij de christendemocratie niet herkennen, zullen wij moties van de oppositie die dit tegengaan steunen'.

En Ramdas concludeerde: 'uw antwoord is: ja, er komt waarschijnlijk een moment waarop ik het kabinet laat vallen.'

Ramdas doet denken aan Lloyd uit Dumb & Dumber. De domoor vraagt aan de mooie Mary wat zijn kansen zijn. Mary: 'Not good.' Lloyd: 'You mean like one out of a hundred?' Mary: 'More like one out of a million.' Lloyd: 'So you're tellin' me there's a chance!!!' En Lloyd rent euforisch weg: zie je wel.

Het is wel duidelijk: de gasten zaten er voor spek en bonen, als decor bij de als discussieprogramma vermomde gesproken column van Anil Ramdas.

Gestrekt been

I

Nigel de Jong is verwijderd uit de selectie van Oranje. Bert van Marwijk liet De Jong weten dat hij hem niet selecteert naar aanleiding van de commotie die is ontstaan nadat Hatem Ben Arfa (Newcastle) een dubbele beenbreuk had opgelopen na een tackle van De Jong. Het is niet de eerste keer dat de middenvelder een tegenstander ernstig blesseert met een doldrieste actie. Na de beenbreuk van de Amerikaan Stuart Holden en de karatetrap op borsthoogte tegen Alonso is dit de spreekwoordelijke druppel. Nigel de Jong kan zich blijkbaar niet beheersen.

Toch is het wat wrang dat juist dit incident desastreuze gevolgen heeft voor de speler. Wie de beelden terugkijkt ziet immers een gematigde tackle, zeker naar De Jongs maatstaven. Hard, overmoedig, maar zeker niet bewust gemeen. Geen enkelbreker, geen gestrekt been, geen karatetrap. Ben Arfa’s been klapt zeer ongelukkig dubbel onder De Jongs standbeen. Het is verhelderend om eens naar de reacties in Engeland te kijken. Zondagavond zag ik Match of the Day 2, met name om die even briljante als ongeloofwaardige uitslag Liverpool-Blackpool 1-2 te verifiëren, maar ook om de tackle van De Jong te zien, desnoods door mijn wimpers. Maar zo vreselijk zag die er niet uit. Dan waren de reacties in de BBC-studio na afloop in zekere zin schokkender. Presentator Colin Murray sprak doodserieus van een ongelukkige botsing en analist Lee Dixon noemde de tackle hard maar fair en stelde zich de vraag of De Jong hier iets fout deed. Het antwoord was nee, dit was een duel dat hij simpelweg móest aangaan. Clarence Seedorf onthield zich wijselijk van commentaar.

Ongelukkig dus, en toch meen ik dat De Jong terecht huisarrest krijgt van Van Marwijk. Hij is immers een speler die al onder een vergrootglas ligt. De Engelse mores geven hem misschien het idee dat hij de juiste mentaliteit heeft, maar laten we eerlijk zijn: tegenover deze faire tackle die ongelukkigerwijs een beenbreuk heeft opgeleverd staan tientallen dwaze tackles die op miraculeuze wijze geen ernstig leed hebben toegebracht aan de tegenstander. Hij weet precies hoe ver hij kan gaan, zegt de Jong zelf, maar het feit dat hij achttien van de twintig keer heel goed wegkomt met een gevaarlijke actie compenseert niet die paar gevallen waar het wél gruwelijk fout is gegaan.

II

Een dag later viel er alsnog een gestrekt been waar te nemen op de Nederlandse televisie. Dader was dit keer Jan Mulder. Hoofdonderwerp van De Wereld Draait Door was het CDA-congres en dat was uiteraard gratis prijsschieten voor Mulder, die overigens de laatste tijd wel erg vaak tafelheer mag spelen.

Nu bood het CDA-congres inderdaad voldoende voer voor lacherigheid en hoofdschudden. Ik heb me kostelijk vermaakt met al die dolle wethouders, krakende raadsleden en dichtende partijdebielen. Mulder had het echter gemunt op twee van de in totaal drie authentieke momenten. Hannie van Leeuwen liet hij terecht buiten schot, maar zijn pijlen richtte Mulder op Verhagen en Eurlings. Blijkbaar werd er her en der getwijfeld aan de echtheid van Verhagens emotie. Als je onder zware druk een enorme hal met vierduizend verhitte leden moet toespreken en je ziet je 81-jarige vader op de eerste rij zitten, je vader in wiens voetsporen je bent getreden en die je nu bemoedigend toeknikt, dan is er volgens mij geen enkele reden om aan de oprechtheid van de emotie van het moment te twijfelen. Maar blijkbaar is het beeld van de kille machtspoliticus – die Verhagen ook is, laat dat duidelijk zijn – zó sterk dat men hem elk beetje menselijkheid bij voorbaat ontzegt.

Maar Jan Mulder was nog niet klaar, zijn gestrekte been bewaarde hij voor Eurlings. Diens donderspeech was een van de weinige echt indrukwekkende spreekbeurten op het congres. De hal werd wakkergeschud, nog eens met de neus op de feiten gedrukt. Alleen Eurlings’ belofte nooit lid te zullen worden van de PVV was nogal gratuit als je beseft dat het hier een partij betreft die überhaupt niet met een ledensysteem werkt. Maar afijn, Mulder moest kotsen en dan vooral van Eurlings’ ‘foute uitstraling’. Hij weigerde deze term nader toe te lichten, maar uit de context bleek hij hiermee te doelen op het overmatig theatrale gedrag en het gladde, snaakse jongensgezicht van de demissionair minister met het zuidelijke accent.

Wat een gotspe. Jan Mulder is wel de laatste die iemand mag aanvallen op theatraal effectbejag. Jan Mulder, de man die de diepe zucht en het lijzige geweeklaag tot kunst heeft verheven, de man die elke lichte wrevel onmiddellijk promoveert tot knagende ergernis. Zoek in het woordenboek onder theatraal en je vindt de naam Jan Mulder. Zijn afkeer van de verschijning van Eurlings is eveneens een fraai staaltje selectieve verontwaardiging als je bedenkt dat Mulders politieke held uitgerekend Kees Vendrik is, die met zijn piekhaar en anarchistisch oorringetje zo weggelopen lijkt uit een zojuist ontruimd kraakpand FOTO. Vendrik is inhoudelijk zeer sterk, maar dat zie je ook niet als je voor het gemak maar even net als Jan Mulder blijft hangen bij de buitenkant.

Jan Mulder schijnt zelf altijd een sierlijke middenvelder te zijn geweest, het tegenbeeld van Nigel de Jong, maar nu vloog hij er als de nummer 6 van het huidige Oranje in. Onbeheerst, ruw en op kniehoogte. Nigel de Jong wordt een afkoelingsperiode gegeven, misschien moet DWDD maar eens hetzelfde doen met Jan Mulder.

Contrahegemoniseren met Faizel

Briljant stukje tv weer gisteren. Pauw en Witteman hadden meester Mohammed Faizel Ali Enait uitgenodigd, de radicale moslimadvocaat die zich heeft ontwikkeld tot een toegewijde talkshowtijger. Hij onderscheidt zich echter van de incrowd van vaste gasten door zijn pseudo-intellectuele taalgebruik en door steeds voortijdig woedend weg te lopen. Gisteren was het niet anders.

Faizel was op de vingers getikt door de Raad van Discipline omdat hij weigert op te staan voor rechters, een mutsje draagt in plaats van de voorgeschreven baret en zich na een verloren zaak had uitgelaten in termen als 'een boerenvonnis' van een 'Paleo-conservatieve witte rechter' die waarschijnlijk 'uit één of ander boerengat is gekropen'.

De Raad had Faizel schuldig bevonden aan twee van de drie genoemde overtredingen - het mutsje werd hem vergeven. De zitadvocaat was echter in beroep gegaan bij het Hof van Discipline, dat hem vervolgens in het gelijk had gesteld. Bij P&W mocht hij tekst en uitleg komen geven.

Zo ver kwam het echter niet, want al bij de eerste, losjes gestelde vraag van Jeroen Pauw ging het mis. Waarom dat hoofddeksel? Faizel formuleerde een onsamenhangend en grotendeels onverstaanbaar verhaal ('de wetten van Mohammed Mustafa bladiebladiebla') en stak vervolgens een tirade af tegen Pauw, die een 'eliteracist' zou zijn. En Witteman en de rest van de media ook trouwens. (Bekijk het fragment)

Het is toch wel bijzonder dat de brave VARA-coryfeeën van racisme worden beschuldigd. Dat spookbeeld zit dan ook alleen in het grote hoofd van de paranoïde brabbelaar. Het hof van discipline heeft Faizel verteld dat we in een 'multiculturele en multireligieuze samenleving' leven. Faizel betichtte Pauw nu van een verderfelijke 'monoculturele' houding. Ik lag in bed tv te kijken, maar anders was ik van mijn stoel gevallen van verbazing.

Faizel is weer eens de spreekwoordelijke verwijtende pot - een dikke theepot met theemuts in dit geval. Als er iemand is die monocultureel denkt en handelt, is hij het wel. In de Nederlandse cultuur staat men op voor rechters. In de Nederlandse cultuur geeft men ook vrouwen netjes een hand. Faizel respecteert alleen de aspecten van zijn eigen, orthodoxe cultuur en is daarmee zo monocultureel als maar zijn kan.

Dan is er nog dat hoogdravende taalgebruik. Faizel spreidt een vocabulaire ten toon waaruit moet blijken hoe welbespraakt hij is. Al die dure woorden zijn echter een façade, inhoudelijk is het pure wartaal. Pauw was 'geen honest broker' volgens de bebaarde handjesweigeraar: 'Je probeert te laten profileren en prevaleren op andere mensen.' Hij was 'dédain bezig'. Enzovoort. De ene na de andere regel experimentele poëzie verliet de mond van de beroepsprovocateur. De krompraat als kromzwaard.

Faizel hoort wel eens iemand zeggen dat we in een 'judo-christelijke' samenleving leven. Híj komt echter op voor 1,2 miljard moslims. Een groot deel daarvan leeft niet in Nederland, dus misschien is het een ideetje voor de corpulente koekenbakker om ergens anders op de aardbol de leefregels van de profeet te gaan naleven. Ergens waar geen 'Paleo-conservatieve rechters' zijn, maar waar die o zo Futuro-progressieve sharia van kracht is. (U merkt, het werkt aanstekelijk, dat woordgoochelen.) Een vliegticket hoeven we hem overigens niet te schenken, want hij schijnt 500 euro per uur te vragen.

Een orthodoxe 'moeslim' die iemand beschuldigt van 'monocultureel' gedrag, veel gekker kan het niet worden. Er is aan de andere kant ook reden tot optimisme: Het dieptepunt is wel zo'n beetje bereikt.

De goddelijke interventie van Knevel & Van den Brink

Volgens velen is het een anachronisme dat er anno 2009 nog een omroep als de EO en een politieke partij als de SGP bestaan. Religieus fundamentalisme heeft immers eeuwenlang gezorgd voor talloze oorlogen en slachtingen, en geen weldenkend mens gelooft nog dat God de Aarde in zeven dagen heeft geschapen.

De reden waarom fundamentalistische christenen toch nog steeds gedoogd worden in Kamer en op tv is volgens mij dat ze zo ongevaarlijk zijn. Fundamentalistische moslims boezemen mij meer angst in, al schijnt het aantal radicalen dat werkelijk bereid is geweld te gebruiken dan weer mee te vallen. Maar toch, het feit dat er enkele in Nederland rondlopen die, de verantwoordelijkheid afschuivend op een hogere instantie, niet kijken op een dode meer of minder, is genoeg om permanent op je hoede te zijn. Een christenfundamentalist zie ik niet zo snel de metro in wandelen met een bomgordel om zijn middel. Er is overigens een groep fundamentalisten die mij nog gevaarlijker schijnen en dat zijn de dierenterroristen, maar daar wil ik het nu niet over hebben.

De kneuterigheid van de bijbelvaste gemeenschap is nergens zo sterk merkbaar als bij de EO. Elk programma wordt verziekt door de streng-christelijke gedachte die er in verpakt MOET zitten, de progressieve pogingen van de moedige Arie Boomsma ten spijt. Vaak lig ik een programma te kijken waarvan ik aanvankelijk niet eens in de gaten heb dat het van de EO is. Programma's van de EO lijken namelijk soms heel veel op gewone programma's. Totdat de werkelijkheid ineens doordringt. Of beter: het geloof. Moeder heeft een gezonde baby op de wereld gezet en mag de spruit een wensgedachte meegeven: 'Ik hoop dat de belangrijkste persoon in je leven de Here Jezus zal zijn.' Braak...

Soortgelijk deus ex machina-moment vindt steevast plaats bij Knevel & Van den Brink. In komkommertijd mogen deze heren Pauw & Witteman vervangen. Paul Witteman heeft immers ook vakantie nodig om bij te komen van het in toom houden van vier of meer oververhitte gasten en Jeroen Pauw moet een paar weken per jaar in de zon om de frons van zijn voorhoofd te laten wegtrekken. Enfin. Andries & Tijs zijn op het eerste gezicht simpelweg de stand-ins van Jeroen & Paul. Het format is hetzelfde, er zijn gasten van verschillend pluimage, de actualiteit is onderwerp van gesprek. Niets aan de hand.

Dinsdag jl. had men Reinier van den Berg, de integere weerman van RTL, uitgenodigd om te praten over de bijzondere onweersnacht met het record aantal bliksemflitsen. Van den Berg zette helder uiteen wat er precies gebeurd was, of dat gevaarlijk was, hoe mooi het fenomeen was, et cetera. Allemaal machtig interessant. Wel vroeg ik me ergens af waarom ze juist Van den Berg hadden uitgenodigd en niet gewoon Erwin Krol of Gerrit Hiemstra van de publieke omroep, een weerman uit de eigen stal dus.

Alles werd plotsklaps duidelijk toen Knevel vanuit het niets aan Van de Berg vroeg: "Jij bent Christen, hè?" Ja hoor. Daar kwam de aap uit de mouw. Van den Berg wisselde moeiteloos van register. Zijn interessante meteorologische praatje maakte plaats voor een lofrede op de Schepper en diens schepping. De handige tips hoe te vermijden door de bliksem te worden getroffen werden op slag waardeloos: Van den Berg wordt immers beschermd door God. Zou hij overigens wel ooit getroffen worden, dan is dat overigens ook de hand van God. Daar zijn gelovigen dan weer heel makkelijk in.

Wie wel door de bliksem werd getroffen, was Jan Pen. Niet God vuurde een schicht af, maar Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Broertjes, ergens heel diep in zijn gedachten overigens ook een God. De Volkskrant berichtte namelijk dat Pen, econoom en oud-columnist van Het Parool, op 88-jarige leeftijd was overleden. Uitgebreid In Memoriam erbij, keurig, netjes. Totdat Jan Pen ineens begon te roepen dat hij helemaal niet dood was. De Volkskrant had een overlijdensadvertentie in Het Parool gezien van Jan Pen en had 1 en 1 opgeteld. Het bleek echter om een oud-corrector van de krant te gaan met dezelfde naam. 'Ik ben niet dood. Ik zit hier springlevend op de bank in Haren. Ik speel nog iedere dag op het keyboard Bach,' aldus een triomfantelijke Pen. De nog-niet-dode Pen, uiteraard.

Pen heeft wel een primeur. Hij is de eerste die zijn eigen In Memoriam heeft kunnen lezen. Ik vind die obituaries in kranten altijd van een grenzeloze triestheid. Vaak betreft het mensen die reeds dertig jaar of langer geleden in de vergetelheid zijn geraakt. Al die jaren hebben zij gehoopt nog iets van hun vergane roem te mogen herbeleven, maar tevergeefs. Nog één keer komen ze groot in het nieuws, als ze overleden zijn namelijk, en dan merken ze er helemaal niets meer van. Dat is de bittere ironie van de vergetelheid.

Jan Pen was ook vergeten. Ik kende hem toevallig sinds kort omdat ik voor een register de naam 'Pen' moest thuisbrengen en na enig gezoek bij de oud-columnist van Het Parool uitkwam. Daarom trof het bericht van zijn overlijden mij enigszins. Nu smaakt Pen dus het genoegen op de valreep alsnog weer even beroemd te zijn.

Ik heb hem echter nog niet op tv gezien, terwijl hier wel een buitenkans ligt. Pen ging immers dood en stond een dag later weer op uit de dood. Hij zou de ideale gast voor Knevel & Van den Brink zijn.