Santa Sufjan Day

Vandaag is het 6 december, het traditionele begin van de Kerstperiode. 6 december is ook 'Santa Sufjan Day', naar de grote Sufjan Stevens, schepper van tien juweeltjes van cd's met in totaal honderd kerstliedjes die vanaf vandaag weer een maand lang gedraaid mogen worden.

  Honderd is niet helemaal correct, want in feite maakte Stevens er minstens honderd en een. In 2007 schreef hij een wedstrijd uit, de 'Sufjan Stevens Xmas Xchange Contest', waarbij de maker van het mooiste kerstliedje de publicatierechten van een niet eerdere uitgebrachte Song of Christmas van Stevens won. Alec Duffy was de gelukkige met zijn nummer 'Everyday Is Christmas' en hij kreeg de rechten in handen van een liedje met de titel 'The Lonely Man of Winter'.

  Duffy besloot het nummer niet verder te verspreiden, bijvoorbeeld door het op internet te zetten of er een verkoopbare vinyl-single van te persen. In plaats daarvan organiseerde hij met de componist Dave Malloy luistersessies en petit comité bij hen thuis in Brooklyn, New York. Op internet hebben een aantal bloggers verslag gedaan van zo'n luistersessie. Hieruit zijn een aantal kenmerken van het nummer af te leiden.

  Zo schrijft een blogger: 'We listened to 3 minutes and 13 seconds of lush layered melancholy lyrics of wintry solitude. We were fortunate enough to get a second listen to swap headphones. A discussion about what we thought about the song followed. I distinctly remembered the line "driving to Denver" and wanting the track for my very own.' Er is ook een plaatje van het artwork te zien: een tekening met de tekst 'Christmas sucks' en daaronder '(just kidding)'.

  Een andere blogger vergelijkt de toon van 'The Lonely Man of Winter' met 'Casimir Pulaski Day' van het album Illinois, een van de ontroerendste nummers ooit gemaakt: 'Immediately, the looped guitar intro of "The Lonely Man of Winter" sent chills down my spine. I could almost imagine him building the loops by himself to produce the song. Because I generally prefer the more somber Sufjan pieces like "Casimir Pulaski Day," the melancholy lyrics of this holiday song seemed to deliberately cater to my tastes. The song ended with a beautifully haunting piano coda, reminding me of my recent reconnection with the instrument. Clocking in at 3:11, "The Lonely Man of Winter" ended before I knew it.'

  Somber, melancholiek, winters - dat zijn de associaties die het liedje bij praktisch alle bloggers opriep. Weer een ander wijst op de sleigh bells, die het ook een warme gloed geven: 'I liked it quite a lot. Sad Christmas songs are more my kind of thing than happy ones. This one was pretty melancholy. Sleigh bells entered at one point to give the thing a slightly festive feel. In general, it left an odd mixture of warmth and chill inside me.'

  De laatste keer dat er zo'n sessie werd georganiseerd was naar verluidt in 2010. Sindsdien is er niets meer van vernomen. Iemand die in 2013 nog mailde naar Duffy kreeg een een automatic reply dat de sessies 'on hiatus' waren. Op internet uitten velen hun woede en onbegrip. Zo schrijft iemand op Reddit het 'pretty disrespectful and selfish' te vinden: 'the way they handled it was kind of the most obnoxious thing ever. I get irrationally mad every time I remember this song exists...'

  Toch verleent de manier waarop eerst Stevens en later Duffy en Malloy 'The Lonely Man of Winter' hebben 'uitgebracht' het nummer ook een voor deze tijd zeer bijzonder karakter. De filosoof Thijs Lijster verwijst in het essay 'Voor iedereen, van niemand', opgenomen in zijn boek De grote vlucht inwaarts (2016), naar Walter Benjamins klassieke tekst 'Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit' (1936), over de gevolgen van indertijd nieuwe media als fotografie en film voor de esthetische ervaring van een kunstwerk.

  Deze media hebben de reproduceerbaarheid van een kunstwerk enorm vergroot en daarmee de unieke esthetische ervaring in tijd en plaats, en de 'aura' van het unieke kunstwerk, tenietgedaan: 'De vraag naar exclusiviteit en originaliteit wordt betekenisloos: in het geval van fotografie, bijvoorbeeld, is het absurd te beweren dat de ene afdruk "authentieker" is dan de andere'. De 'cultuswaarde' van een kunstwerk is met de doorbraak van massamedia verdwenen: 'lag bij het traditionele kunstwerk de nadruk op verzinking en contemplatie, en een contact met het "hogere", daar wordt het technisch reproduceerbare kunstwerk eerst en vooral "verstrooid" ondergaan.'

  Het is zeer interessant om te zien dat menige gelukkige beluisteraar van 'The Lonely Man of Winter' verwijst naar de impact van exclusiviteit op zijn of haar luisterervaring. De blogger Matt Lipstein noemt de uniciteit zelfs het meest ontroerende aspect: 'It was really moving to know that we would only hear the song at that place and in that moment, and then we would never hear it again, probably. It really brought a different consciousness to the act of listening to a song.' Het is dan ook vooral de esthetische ervaring van het eenmalige luisteren dat hem zal bijblijven, meer nog dan de uniciteit van het lied zelf: 'The song was beautiful and tender, as many Sufjan songs are, but the experience is probably what will stay with me more than the actual song.'

  Lijsters essay gaat onder meer over het mogelijke einde van intellectueel eigendom door actuele ontwikkelingen in de technologie. Sufjan Stevens nam daarin een bijzondere stap: hij droeg het eigendomsrecht van een van zijn liedjes over aan een fan, aan een consument, en bovendien zonder eerst zelf het nummer te hebben gepubliceerd. De nieuwe eigenaar koos er vervolgens voor het kunstwerk niet te reproduceren, hij hief de reproduceerbaarheid ervan zelfs - tijdelijk? - op en bracht het terug tot de unieke ervaring van de rituele, bijna religieuze opvoering.

  Intussen moeten wij gewone stervelingen het dus misschien wel voorgoed zonder 'The Lonely Man of Winter' doen. Gelukkig zijn er nog honderd andere Songs of Christmas van de maestro die wel vrij toegankelijk zijn. Alhoewel: alleen tussen 6 december en 6 januari. Niet zo exclusief als 'The Lonely Man of Winter', maar het komt een beetje in de buurt.

Merry Christmas - Vrolijk Kerstfeest

Kerstmuziek kun je alleen maar beluisteren tussen 6 en 26 december. Iedereen die het daarvoor al of daarna nog doet is in overtreding. Dat er maar een krappe drie weken overschieten en de muziek niet op elk willekeurig moment gedraaid kan worden draagt bij aan het bijzondere, spirituele karakter ervan: het blijft een delicatesse, een beloning.

    De jaarlijkse Sky Radio line-up valt daar in zekere zin buiten. Jaar in jaar uit hetzelfde rijtje: Mariah Carey en Wham!, Chris Rea en Band Aid, Mud en Slade, Michael Bubbel en Marco Borsato... Youpie van 't Hek niet te vergeten. Dat is even een dag leuk en dan niet meer.

    Veel interessanter zijn de complete kerstalbums van bands en performers. Vrijwel iedere zichzelf respecterende artiest heeft wel zo'n kerstalbum opgenomen. Daar zit vanzelfsprekend veel bocht tussen, maar ook genoeg moois. Albums die de kitsch en het sentiment verre overstijgen en frisse en eigenzinnige versies van de klassiekers uit het genre brengen, of met eigen bijdragen het songbook aanvullen en daarbij ook kritiek op het hele vercommercialiseerde kerstgebeuren niet schuwen.

    Een afwisseling van oudere klassiekers en moderne platen is hierbij ideaal. De golden oldies van Elvis Presley en Frank Sinatra, van Nat 'King' Cole en Bing Crosby. Maar ook recentere kerstalbums van gerenommeerde artiesten: Bob Dylan (2009), James Taylor (2012), de hier al eerder genoemde Paul Anka (2012) met zijn warme, trage arrangementen. Van de hedendaagse indie-artiesten is er natuurlijk de geniale Sufjan Stevens met zijn twee boxen van vijf cd's elk (Songs for Christmas 2006, Silver & Gold 2012). Maar ook Christmas (1999) van Low, A Christmas Album (2002) van Bright Eyes en Another Drifter in the Snow (2006) van Aimee Mann zijn zeer de moeite waard.

    De meeste liedjes op al die kerstplaten zijn covers van traditionals, en dan ook nog van een repertoire van hooguit 15 nummers. Zonder uitzondering betreft het liedjes van minstens vijftig jaar oud en vaak nog veel ouder. Wikipedia geeft een lijst met de vaakst uitgevoerde 'holiday songs'. De top tien telt drie liedjes uit de jaren dertig ('Winter Wonderland', 'Santa Clause Is Coming to Town' en 'Rudolph the Red-Nosed Reindeer'), zes uit de jaren veertig ('The Christmas Song', 'Have Yourself a Merry Little Christmas', 'White Christmas', 'Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!', 'The Little Drummer Boy' en 'Sleigh Ride') en een uit de jaren vijftig ('Jingle Bell Rock').

    Wat opvalt is dat het vaak zulke bescheiden liedjes zijn. In tegenstelling tot het grote gebaar en de bombast van de popklassiekers in het genre gaan deze ingetogen teksten over heimelijke wensen en voorzichtige verwachtingen. 'Have Yourself a Merry Little Christmas' draagt die bescheidenheid al in de titel. De tekst verwoordt het aardse geploeter in de hoop op iets beters, vooral in de regels 'Through the years we all will be together, if the Fates allow/ Until then, we'll have to muddle through somehow.' En de uitsmijter van 'The Christmas Song' is ook al zo mooi in al zijn eenvoud: 'Although it's been said, many times, many ways, merry Christmas to you.' Dat is van een verpletterende nuchterheid: het is al zo vaak gezegd, op zoveel manieren, wie ben ik om daar nog iets origineels aan toe te voegen. Daarom: een vrolijk kerstfeest.

    Vorig jaar tikte ik een paar regels over een top 100 die redacteur Mark Hinog van The Verge had samengesteld uit de tien symfonieën van Stevens. Die lijst heb ik dit jaar als playlist beluisterd, een aanbevelenswaardig project. Ik was benieuwd naar welke nummers Hinog zoal buiten de top 100 had gelaten, maar wat bleek: de tien schijfjes tellen exact honderd tracks. Niets is toevallig in het wonderlijke universum van Sufjan Stevens.

    Op #1 zette Hinog opvallend genoeg een lied van het experimentele, zeg maar gerust: krankzinnige achtste album - wel de meest 'normale' van de negen tracks: 'Christmas in the Room', met de boodschap dat het bij Kerstmis uiteindelijk toch om samenzijn met je naasten draait. Logisch om te eindigen met een wat meer opbeurend lied, want 'That Was the Worst Christmas Ever', door Hinog terecht 'the saddest Christmas song in his catalog' genoemd, staat op #2. Dit hartverscheurend mooie lied ('Someday the snow will rise, someday the Lord will rise') op 1 zou de lijst in mineurstemming hebben doen eindigen, wat ook weer wat overdreven is. Overigens was 'Sister Winter' (nu op #4) misschien wel een goed compromis geweest: even somber, maar met een magistrale opbouw, culminerend in de uitroep 'I've returned to wish you a merry Christmas!', begeleid door muziek als een spetterend vuurwerk.

    Songs for Christmas en Silver & Gold bieden een mengelmoes van traditionals, vaak door Stevens naar zijn magische hand gezet, religieuze liederen en eigen composities. Van die laatste categorie kun je zo een compilatie van twaalf à vijftien nummers maken en dan heb je een ijzersterk album van ruim een uur. Neem 'Star of Wonder', dat elk jaar wel voorbij komt, maar pas dit jaar ontdekte ik ineens wat een razend knap lied dat is, met die blazers aan het eind. Of 'Justice Delivers Its Death', zijn tegelijk introspectieve en maatschappijkritische bewerking van de traditional 'Silver and Gold'. 

    En niet te vergeten de vier nummers op de zesde cd die Stevens samen met de gebroeders Dessner van The National schreef. Een lied als 'Carol of St. Benjamin the Bearded One' is van een zo grote schoonheid ('Benjamin who keeps his hands into his sleeves') dat het bijna zonde is dat het niet een veel grotere roem geniet. Maar nu maak ik mij al bijna schuldig aan hebzucht en hoogmoed, precies waar Stevens tegen ageert. Daarom ga ik nog snel een kerstplaatje opzetten voor ik weer een jaar moet wachten en besluit ik in alle bescheidenheid met een welgemeende wens: Merry Christmas - een vrolijk kerstfeest!

38 graden? Kerstmuziek!

Kerstmis nadert en buiten giert de wind om het huis en slaat de regen tegen de ruiten. Op zeker krijgen we geen witte Kerst dit jaar, en dat terwijl de Kerstvakantie wat mij betreft inmiddels de enige periode in het jaar is dat het buiten even wit mag zijn. Straks in februari zal het wel weer gaan sneeuwen, als we weer met de trein naar ons werk moeten.

De witte Kerst is sowieso eerder uitzondering dan regel; ik schreef er eerder al eens over. Zes telde het KNMI er in de twintigste eeuw. Deze eeuw staat de teller op twee: 2009 en 2010, toen het vooral in de aanloop naar Kerstmis gigantisch sneeuwde. Voor het eerst in honderd jaar twee jaar achtereen een witte Kerst, zeer uitzonderlijk dus. Ik herinner me ze beide nog als de dag van gisteren. Beide keren deed ik een verwoede poging thuis te geraken vanuit België.

Vooral die eerste keer was een ware helletocht. De ene trein nog stampvoller dan de andere. De gezichten van de mensen, ik zie ze nog haarscherp voor me. Wonderlijk. Vreemd genoeg krijgt die barre tocht, hoe verder hij weg komt te liggen in het verleden, meer en meer de trekken van een episch avontuur, terwijl ik op de bewuste avond zelf toch vooral ongerust, oncomfortabel en regelmatig de wanhoop nabij was. Maar aan het eind was daar het ouderhuis: licht, warmte, geborgenheid. De herinnering aan de ontberingen onderweg slijt, door de goede afloop beklijft vooral het verhaal.

In de evergreens die dezer dagen weer uit de boxen schallen is de witte Kerst een kernthema. Om te beginnen natuurlijk in Bing Crosby's onsterfelijke 'White Christmas', waarin de besneeuwde wereld in de context van de zoektocht naar de verloren tijd wordt bezongen:

I'm dreaming of a white Christmas
Just like the ones we used to know.

Sneeuw, een witte Kerst, ze figureren vaak als het afwezige, als verlangen, in de tijd (herinnering) dan wel in ruimte (het sneeuwt niet).

Dana's tranentrekker 'It's gonna be a cold, cold, Christmas':

According to the radio
Warmer weather's on the way
The chances are we won't be getting snow.

Queens 'Thank God It's Christmas':

Let's hope the snow will
Make this Christmas right.

Voorts in de klassieker 'Holly Jolly Christmas' - een heerlijke versie staat op Sufjan Stevens deeltje IX -:

Have a holly jolly Christmas
It's the best time of the year
Well, I don't know if there'll be snow
But have a cup of cheer.

En Slade's 'Merry Christmas Everybody': 'Are you hoping that the snow will start to fall?' Dat kunnen we dan maar beter niet doen, want als we met ons sleetje op onze bek gaan zijn we de pisang: 'When you land on your head then you've been slayed.' Ook in de recente aanwinsten is het een terugkerend motief. In Coldplays niet onaardige 'Christmas Lights' bijvoorbeeld:

Still waiting for the snow to fall
Doesn't really feel like Christmas at all.

En Marco Borsato heeft ook een kerstplaat gemaakt, heel inventief 'Kerstmis' getiteld:

He hééé
Hoeehuuuuhh
Hoeehuuuuhh
Het is kerstfeest!
Hoeehuuuuhh
Het is kerstfeest!

Dankjewel, Marco, voor deze als altijd weer bijzonder waardevolle bijdrage. Lul.

En als er dan wel sneeuw ligt, als het dan inderdaad sneeuwt met Kerstmis? Dan blijkt het opeens helegaar zo leuk niet meer. Het mooiste voorbeeld is 'Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!', bijvoorbeeld in de versie van Andy Williams. Dit lied ga ik steeds mooier vinden, het is precies raak:

The weather outside is frightful
But the fire is so delightful
And since we've no place to go
Let is snow! Let it snow! Let it snow!

It doesn't show signs of stopping
And I've bought some corn for popping
The lights are turned way down low
Let It Snow! Let It Snow! Let It Snow!

Dat is zeer scherp gezien. Als het dan eenmaal sneeuwt, dan kunnen we maar beter lekker binnen zitten. Toch blijkt dat 'The weather outside is frightful' een bijzondere betekenis te hebben. Het nummer is in 1945 namelijk geschreven in juli, op een van de heetste dagen van het jaar! Dat wil zeggen: all over the internets staat juli, maar Philip Furia en Michael Lasser noemen in hun America's Songs: The Stories Behind the Songs of Broadway, Hollywood and Tin Pan Ally (2006) augustus:

'One very hot day in August 1945, waiting at a red light at the corner of Hollywood and Vine, Sammy Cahn said: "Why don't we go to the beach?" Jule Styne replied, "Why don't we write a winter song?" They drove the few blocks to the Morris Music Company where Cahn used a spare typewriter to write a dummy lyric and Styne sat at a nearby desk jotting notes on paper. Later, at Styne's house, they polished up what would be their newest hit.' (p. 208-209)

Zo werkt dat dus. De warmste Kerstmis hadden we in 1974, met 12 graden op beide dagen. Dit jaar lijkt het niet veel kouder te worden, dus ik denk dat ik maar eens The Next Big Kersthit ga neerpennen dit jaar. Met Marco Borsato als referentiepunt is falen uitgesloten.

Kerstmis

Ik houd van Kerstmis. De lichtjes, de bomen, de liedjes, de tradities, de films, de rituelen. Het is allemaal behoorlijk sentimenteel en misschien zelfs kitscherig, maar de hele sfeer palmt me elk jaar weer in.

Als je je genegenheid voor Kerstmis uit, dan is er altijd wel iemand in de buurt die erop wijst dat de Kerstman door Coca-Cola is uitgevonden. Behalve dat dit niet geheel waar is - de Kerstman zoals die tegenwoordig gecanoniseerd is is inderdaad een creatie van de frisdrankgigant, maar de 'oorspronkelijke' Kerstman is de Germaanse 'Weihnachtsmann' -, is het ook van weinig belang.

Wie van mijn generatie krijgt immers geen warme gevoelens bij de herinnering aan die wonderlijk mooie reclames waarin een prachtig verlichte stoet Coca-Cola-vrachtwagens op weg is naar de mensen, onderweg alles in fonkelende lichtjes van de felste kleuren zettend? De besneeuwde wereld, de kleine man bij opa op schoot, de mensen op de ijsbaan. De belofte van iets heerlijks.

Ook de notie van een 'witte Kerst' is een even vertrouwde als onwerkelijke. Hoe vaak treffen we nu een besneeuwde wereld aan met Kerstmis? In de twintigste eeuw telde het KNMI er slechts zes. Hier is Charles Dickens de schuldige. In zijn vermaarde A Christmas Carol in Prose over de vrek Scrooge laat hij de gelouterde hoofdpersoon op Kerstochtend na het openen van de luiken uitkijken over een besneeuwde stad. Het maagdelijke wit als symbool voor een nieuw en zuiver begin.

Ook voor Dickens was er jeugdsentiment in het spel. Menige Kerstmis in zijn jonge jaren, begin negentiende eeuw, was een witte. Het verhaal van Scrooge is tot het archetypische kerstverhaal geworden, gelijkop met de ontkerkelijking en individualisering van de maatschappij. Een verhaal als rechtvaardiging en waarschuwing ineen. Talloze verhalen en (teken)films zijn erop gebaseerd.

Overigens is ook de kerstboom een vrij recente traditie, overgenomen uit - opnieuw - Duitsland, waarbij de Tannenbaum bij ons abusievelijk als de denneboom ingeburgerd is geraakt in plaats van als sparreboom. En dan was de kerstboom ook nog lange tijd een protestants gebruik; de katholieken hadden al de kerststal.

We leven in een geglobaliseerde wereld. Lokale rituelen en gebruiken raken steeds meer bedekt onder het stof van de geschiedenis. Ze worden vervangen door de iconen van de huidige tijd. Dat is niet erg, zolang we ons er maar van bewust zijn en blijven waar we vandaan komen. En bovendien: Dickens is nog steeds een grootheid en niemand is er ooit in geslaagd de smaak van Coca-Cola te evenaren, laat staan te overtreffen.

Daarom zeg ik, met een glaasje Coca-Cola in de hand de hemel afspeurend naar sneeuw, naar goed katholiek gebruik: zalig kerstfeest!